Narody i religie

Cmentarze

Cmentarze są miejscami zadumy i refleksji, ale także znakiem wielowiekowej i wielowyznaniowej historii miasta. Przestawiamy dzieje obecnych tczewskich nekropoli oraz losy tych nieistniejących i zapomnianych.

Cmentarz Baptystów

Czas zatarł ślady po cmentarzu baptystów, który znajdował się na południe od budynku dawnej harcówki przy ulicy Czyżykowskiej 87 ( kiedyś budynek niemieckiego towarzystwa sportowego „Turn und Sportverein”). Cmentarz istniał już w 1860 roku, o czym pisze Edmund Raduński w „Dziejach miasta Tczewa”, widnieje też na planie miasta z 1884 roku. Nie wiemy jak funkcjonował w latach późniejszych, prawdopodobnie liczebność gminy baptystów malała i  został on zamknięty. W okresie  międzywojennym teren cmentarza przeszedł na własność miasta. Obecnie miejsce to jest zarośnięte i zaniedbane, nie ma żadnych znaków wskazujących, że to teren nekropolii. Nie zachował się ani jeden grób, nie przetrwał żaden pomnik, tylko grupa wysokich, starych drzew świadczy o tym, że było tu miejsce pochówku.

Cmentarz Ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Tczewie istniał prawdopodobnie już w XVII wieku, powstał na terenie wokół pierwszego kościoła św. Jana zniszczonego w 1626 roku. Teren, jaki zajmował, był rozległy - obejmował cały dzisiejszy Park im. Mikołaja Kopernika, łącznie z terenem przychodni i stacji paliw przy ulicy Wojska Polskiego. W 1883 roku na terenie nekropolii wybudowano kaplicę cmentarną, w której do 1945 roku odprawiano nabożeństwa żałobne. Po II wojnie światowej kaplica zaczęła pełnić funkcję Domu Bożego i odprawiano tam także msze. Teren cmentarza nieznacznie się zmniejszył w II połowie XIX wieku, kiedy to gmina protestancka odsprzedała gminie żydowskiej 0,3 ha gruntu na potrzeby kirkutu. Pod koniec lat 30. XX wieku obszar nekropolii został odgrodzony od dzisiejszego Placu Piłsudskiego arkadami (do czasów obecnych przetrwał tylko ich fragment). Niestety, efektem okupacji hitlerowskiej było uczucie nienawiści społeczeństwa do wszystkiego, co niemieckie. Groby były systematycznie okradane i niszczone, a nagrobki wykorzystywane jako bruk uliczny. Urzędowa likwidacja części cmentarza nastąpiła w 1972 roku, jednak szczątki ludzkie pozostały w ziemi do dzisiaj. Obecnie w tym miejscu istnieje park, a teren nekropolii ewangelickiej jest znacznie mniejszy niż pierwotnie.

Cmentarz Katolicki przy Farze

Pierwszy cmentarz w dziejach Tczewa powstał, zgodnie z ówczesną tradycją, w pobliżu kościoła. Początkowo, wokół przypuszczalnie drewnianego kościółka, który znajdował się bliżej rynku, a potem obok budowanej ponad 160 lat fary. Pierwotnie przylegał do wału obronnego, który w połowie XIV w. zastąpiono murem obronnym. Uzyskane w ten sposób tereny włączono w obszar miasta, a o ich część północną powiększył się cmentarz kościelny. W okresie reformacji farę przejęli luteranie. Gdy ponownie wróciła do katolików, początkowo była wykorzystywana przez wiernych obu wyznań, stąd też na przykościelnym cmentarzu chowano katolików i luteranów. Protokół z wizytacji biskupa Rybińskiego z 1780 roku zawiera opis tej nekropolii. Otoczona była w części murem i płotem z drewna, na jej teren prowadziły cztery wejścia. Główna brama posiadała solidne zamknięcie, trzy pozostałe furty były zaopatrzone w dębowe kratownice. Na cmentarzu znajdowała się murowana kostnica. Według spisu parafialnego cmentarz miał powierzchnię 37,32 arów. Zgodnie z decyzją władz został zamknięty w 1815 roku.

Cmentarz Katolicki przy ul. Gdańskiej

Gdy problem braku miejsca na obu cmentarzach katolickich przy ul. 30 Stycznia stał się naglący, 25 listopada 1930 roku parafie staro- i nowomiejska doszły do porozumienia, na mocy którego parafia św. Józefa zrzeka się swoich praw do starych cmentarzy, a parafia farna w zamian oddaje jej 9 mórg z roli proboszczowskiej przy ul. Gdańskiej. W ten sposób, na parceli o 90 metrach szerokości i 250 długości, powstała nekropolia. Cmentarz podzielono na cztery kwadraty, rozgraniczając je dwiema szerokimi alejami. W celach estetycznych zakupiono w Ogrodach miejskich w Bydgoszczy kilkadziesiąt sadzonek drzewek. Przy cmentarnym krzyżu stanęły cztery dęby piramidalne, wzdłuż głównej drogi 20 wiązów, a po obu stronach drogi w poprzek cmentarza 20 głogów czerwonych. Wzdłuż płotu po lewej stronie zasadzono 19 włoskich topoli, a na tyłach cmentarza drzewa morwy. 8 grudnia 1930 r. poświęcono krzyż cmentarny, a 17 maja 1931 r. cmentarz został poświęcony przez biskupa chełmińskiego Stanisława Wojciecha Okoniewskiego. Z tego też roku pochodzą najstarsze pochówki. Nowy krzyż cmentarny stanął w 1957 r.

Cmentarz Katolicki przy ul. ks. Ściegiennego

Teren pod nowy cmentarz został poświęcony 7 grudnia 1815 roku. Wytyczono go na północ od cmentarza przykościelnego, ale już poza murami miasta – przy rogu dawnych ulic Młyńskiej (od 1850 roku Dworcowej) i Długie Ogrody - dzisiejsze Wyszyńskiego i ks. Ściegiennego. Decyzja o jego powstaniu była związana ze wzrostem liczby mieszkańców, a więc także większej ilości zgonów i przepisów sanitarnych wymagających przeniesienia cmentarza poza obręb miasta. Został zamknięty w 1870 roku, jednak Wg Adama Murawskiego na tym cmentarzu grzebano zmarłych jeszcze do 1874 roku. W 1894 roku na terenie zamkniętego cmentarza wmurowano kamień węgielny pod budowę katolickiego szpitala, którego budowa trwała trzy lata. W 1900 roku pocmentarny teren wydzierżawiono Zgromadzeniu Sióstr Miłosierdzia ze Zgromadzenia św. Wincentego a' Paulo, z przeznaczeniem na ogród dla pacjentów szpitala. O istnieniu nekropolii w tym miejscu świadczyły czaszki i piszczele ludzkie, które wykopano podczas prac ziemnych w latach 60. Po parku, a wcześniejszym cmentarzu, pozostał niewielki skwer, a szpalery starych drzew wskazują, jak przebiegały aleje nieistniejącej nekropolii.

Cmentarz Katolicki „Nowy”

„Nowy” cmentarz parafialny przy ul. 30 Stycznia powstał w 1890 roku, kilkaset metrów od cmentarza „starego”. W centrum nekropolii stoi kaplica cmentarna pod wezwaniem Matki Boskiej Bolesnej, poświęcona 28 marca 1900 r. przez biskupa chełmińskiego Augustyna Rosentretera. Dawne czasy nekropolii pamiętają lipy, topole, kasztanowce, brzozy, jesiony i klony.

Cmentarz Katolicki „Stary”

„Stary” cmentarz parafialny przy ul. Starogardzkiej (dzisiaj 30 Stycznia) powstał w sąsiedztwie cmentarza ewangelickiego w 1870 roku. Znajdują się na nim groby najznaczniejszych mieszkańców Tczewa. Przez długi czas cmentarz nie był ogrodzony w całości, od strony obecnego liceum ogólnokształcącego był otwarty aż do 1927 roku. Podczas budowy ogrodzenia wymieniono wówczas także fragment płotu od strony obecnej ulicy 30go Stycznia, które w niezmienionym stanie przetrwało do dzisiaj. W 1950 r. teren nekropolii powiększono o 0,25 hektara poprzez włączenie części należącej do cmentarza ewangelickiego, leżącej przy torach kolejowych. W centrum cmentarza znajduje krzyż, którego korpus  wraz  z zabytkową figura Chrystusa pochodzi z łuku tryumfalnego kościoła pw. św. Stanisława Kostki.  Na drzewostan cmentarza składają się włoskie topole, klony, jesiony, kasztanowce, tuje i  cisy.

Cmentarz komunalny

Najmłodszym miejscem pochówków w Tczewie jest Cmentarz Komunalny przy ul. Rokickiej, oddany do użytku 1 marca 1980 roku. Cmentarz zajmuje prawie 5 hektarów terenu, do chwili obecnej pochowano na nim około 5 tys. zmarłych. Na pagórkowatym terenie są wytyczone alejki cmentarne, wzdłuż których rośnie żywopłot oraz liczne drzewa i krzewy. Pierwszym pochowanym na tym cmentarzu był Alojzy Lipski, który zmarł 3 marca 1980 roku.

Cmentarz Prawosławny

Cmentarz prawosławny znajdował się naprzeciw gmachu Miejskiej Biblioteki Publicznej przy ulicy Jarosława Dąbrowskiego. W latach 1733 -1734 chowano tu zmarłych żołnierzy rosyjskich, którzy uczestniczyli w oblężeniu Gdańska. Walki toczyły się pomiędzy stronnikami króla Stanisława Leszczyńskiego a wojskami rosyjskimi, które realizowały plany carycy Anny, dążącej do osadzenia na tronie polskim Augusta III Sasa. Dowództwo rosyjskie urządziło w mieście szpital polowy i areszt. Około 1100 chorych Rosjan rozlokowano w domach mieszczan i barakach nad Wisłą. Śmiertelność wśród Rosjan była wielka, żołnierzy nękał tyfus plamisty i czarna ospa. Początkowo chowano ich na miejskich cmentarzach, a gdy liczba zmarłych wzrosła – na cmentarzu przed Brama Wysoką. Podczas budowy domu w 1913 roku natrafiono na szkielety ludzkie, pochodzące z tego okresu.

Cmentarz Szwedzki

Być może starzy mieszkańcy Suchostrzyg pamiętają nieistniejący obecnie cmentarz zwany szwedzkim. W wydanym w 1977 roku przewodniku „Kociewie” Józef Milewski napisał, że na osiedlu Suchostrzygi zachowały się ślady po cmentarzu szwedzkim. Pochowano na nim żołnierzy poległych w bitwie z 23 sierpnia 1657 roku, którą stoczyły wojska szwedzkie pod dowództwem brata Karola Gustawa, księcia Adolfa Jana z wojskami gdańszczan. Obecnie po cmentarzu nie pozostał żaden ślad, nie można również stwierdzić gdzie się dokładnie znajdował.

Cmentarz straceńców

Mało kto wie, że w Tczewie istniał także cmentarz straceńców, który wraz z polem szubienicznym mieścił się za miastem, u zbiegu obecnych ulic Piaskowej i Wojska Polskiego. Była to działka należąca do kata miejskiego, licząca około 750 m², z szubienicą pośrodku i otoczona murem. Ponieważ wisielców nie chowano na poświęconym miejscu, po wykonanym wyroku kat grzebał ich pod szubienicą. Pole to oraz szubienicę zlikwidowano w 1804 roku.

Cmentarz Żydowski przy ul. Bałdowskiej

Najstarszy tczewski cmentarz żydowski znajdował się na terenie obecnego boiska przy ul. Baldowskiej. Znajdował się niedaleko żydowskiego domu modlitwy i rytualnej łaźni. Niestety, nie posiadamy więcej informacji na jego temat, prawdopodobnie powstał w czasach, kiedy Żydzi nie mogli osiedlać się w miastach i mieszkali przy wsi Czyżykowo, należącej do biskupa włocławskiego.

Cmentarz Żydowski tzw. Żydowska Górka

Cmentarz zlokalizowany w odległości ok. 200 metrów na wschód od drogi Tczew – Bałdowo. Teren pod cmentarz został zakupiony prawdopodobnie w tym samym czasie, kiedy w Tczewie wzniesiono synagogę, czyli w 1835 roku. Nekropolia o powierzchni 0,23 ha i kształcie zbliżonym do prostokąta, usytuowana jest na niewielkim wzniesieniu. Teren od strony północnej i zachodniej otoczony jest rowem, natomiast od strony południowej i wschodniej skarpami. Kirkut w znacznym stopniu został zniszczony podczas II wojny światowej, a proces dewastacji trwał także w latach późniejszych. Cmentarz urzędowo został zamknięty w 1972 roku. W 1992 roku teren nekropolii został sprzedany prywatnej firmie. Obecnie, o fakcie istnienia nekropolii przypomina lapidarium, wykonane z ocalałych fragmentów macew. Posiada ono tablicę informacyjną w języku polskim i hebrajskim.

Cmentarz Żydowski przy ul. Wojska Polskiego

Drugi cmentarz żydowski, nie zachowany do czasów współczesnych, usytuowany był przy ulicy Skarszewskiej, czyli dzisiejszej Wojska Polskiego. W II połowie XIX wieku tczewska gmina żydowska odkupiła od gminy protestanckiej teren o powierzchni 0,3 ha. Obszar ten podzielony był alejami kasztanowców na trzy równoległe kwatery. Kirkut w znacznym stopniu został zniszczony podczas okupacji, a jego dewastacja trwała także w latach późniejszych. Nekropolia urzędowo została zamknięta w 1972 roku, a na jej miejscu wzniesiono budynek przychodni, pogotowia i stacji benzynowej. Jedynym symbolem świadczącym o istnieniu cmentarza w tym miejscu jest aleja kasztanowców.

fb2