Narody i religie

Gminy wyznaniowe w dwudziestoleciu międzywojennym

Przedwojenny Tczew był zamieszkany przez przedstawicieli różnych wyznań. Przyczyniła się do tego XVI-wieczna reformacja, znaczny napływ ludności z zachodnich części Niemiec w drugiej połowie XIX wieku oraz częściowa wymiana ludności miasta, która nastąpiła po 1920 roku.

 

Tab. I Zróżnicowanie wyznaniowe mieszkańców Tczewa

 

Rok

Wyznania katolickie

Wyznania ewangelickie

(k. ew.-unijny)

Wyznania mojżeszowe

Wyznania

inne

1910

9151 *1

7548 *2

195

-

1921

13739

2381

93

38 *3

1928

18189

1315

87

36

1929

19108

1316

115

44

1931

21204

1162

-

173 *4

1936

22839

1207

124

294 *5

 

*1. Do liczby tej zaliczano także inne wyznania katolickie.

*2. Do liczby tej zaliczono także inne wyznania protestanckie.

*3. Grekokatolicy 9, inne wyznania katolickie 2, inne wyznania ewangelickie 22, prawosławni 5.

*4. Razem z wyznaniem mojżeszowym.

*5. Prawosławni 57, grekokatolicy 11, ewangelicko-augsburscy 64, baptyści 19, mennonici 8, bez wyznania 135.

Źródło:

1 Sprawozdanie Zarządu Miejskiego w Tczewie 1937/1938, b.r. i m.w. s. 9.

2 Sprawozdanie administracyjne Magistratu Miasta Tczewa za rok 1927-1928, Tczew 1929, s. 5.

3 „Goniec Pomorski", nr 16, 13 I 1929.

4 Ibidem, nr 178, 2 VIII 1936.

5 E. Raduński, Zarys dziejów miasta Tczewa, Tczew 1927, s. 102.

 

Na podstawie tabeli nr 1 możemy stwierdzić, że największą liczbę wyznawców miał Kościół Rzymskokatolicki. Po 1920 roku liczba ta wyraźnie wzrosła, ponieważ do Tczewa zaczęła napływać ludność polska, będąca przeważnie wyznania katolickiego. W okresie tym, wraz z wyjazdami Niemców, spadła ilość członków Kościoła Ewangelicko- Unijnego.

Kościół katolicki w okresie dwudziestolecia skupiał swoich wiernych w dwóch parafiach, staromiejskiej św. Krzyża i nowomiejskiej św. Józefa. Parafia św. Krzyża powstała prawdopodobnie w początkach XIII wieku. Po 1772 roku duchowieństwo parafialne uległo stopniowej germanizacji, język niemiecki wypierał polską mowę z tekstów nabożeństw i śpiewanych pieśni. Od 1871 roku proboszczem kościoła farnego św. Krzyża był ks. Robert Sawicki. Pochodził on z Torunia i mimo polsko brzmiącego nazwiska czuł się Niemcem i posługiwał się językiem niemieckim. Swoją funkcję sprawował do śmierci, która nastąpiła w marcu 1925 roku1. Od marca tego roku administratorem parafii był ks. Paweł Prabucki. Nowy proboszcz został mianowany dopiero w styczniu 1927 roku, a został nim ks. Aleksander Kupczyński, znany działacz polski z czasów zaboru2. Proboszcz ten pełnił swoją funkcję do momentu wybuchu drugiej wojny światowej (zmarł w 1941 r. na wygnaniu w Berlinie). Z inicjatywy ks. Kupczyńskiego dokonano w kościele św. Krzyża szeregu modernizacji oraz częściowej renowacji. W 1929 roku ustawiono neogotycki ołtarz grobu Chrystusa, wykonany przez artystę rzeźbiarza, Mikołaja Cichosza. Ten sam artysta wykonał cztery nowe neobarokowe konfesjonały. Rok wcześniej, w 1928 roku, rozpoczęto gruntowny remont kościelnych kaplic, których ściany i wyposażenie było poważnie uszkodzone przez wilgoć. W roku 1930 zakupiono trzy nowe dzwony. W latach tych, oprócz remontów i zakupów wyposażenia, wykonano szereg innych prac, takich jak: założenie instalacji elektrycznej, budowa nowego ogrodzenia wokół kościoła, uporządkowanie terenu cmentarzy parafialnych, wykonanie nowej podłogi w kościele farnym oraz inne drobniejsze modernizacje3.

Parafia staromiejska św. Krzyża była zróżnicowana narodowościowo, część jej członków była narodowości niemieckiej. W 1928 roku była to prawdopodobnie grupa około 500 osób (cała parafia skupiała łącznie około 9 tys. wiernych). Jeden z wikariuszy parafialnych zajmował się duszpasterstwem katolików niemieckich. Początkowo funkcję tę pełnił ks. Bernard Stein, a w okresie poprzedzającym wybuch wojny, ks. Johan Schwanitz. Starosta tczewski w 1928 roku następującymi słowami charakteryzował działalność ks. Steina: (...) trzyma niemieckość nadal wysoko (...). Jego działalności przeszło 10-łetniej w Tczewie należy przypisać wielką ilość głosów niemieckich przy wyborach ostatnich (wybory do Sejmu w 1928 roku - dop. wł.)4. W niedziele i święta o godzinie ósmej rano odprawiał mszę z kazaniem w języku niemieckim. Niemieckie nabożeństwa majowe odbywały się o godzinie osiemnastej trzydzieści5. Na terenie parafii św. Krzyża działało szereg organizacji katolickich. Do liczniejszych należało Towarzystwo Matek Chrześcijańskich, funkcjonujące od połowy maja 1927 roku. O popularności Towarzystwa może świadczyć fakt, że już we wrześniu 1927 roku liczyło ono 450 członkiń. Do zarządu wchodziły panie: Binnkowa (prezes), Łojewska, Lisewska i Słomionowa. Towarzystwo zajmowało się przede wszystkim organizowaniem wykładów na temat wychowania dzieci oraz macierzyństwa6. W materiale źródłowym zachowały się informacje o istnieniu Stowarzyszenia Dzieci Marii i Stowarzyszenia Młodzieży Katolickiej. Wymienione wyżej Stowarzyszenia, oprócz działalności religijnej, zajmowały się organizowaniem wycieczek, przedstawień amatorskich, zabaw tanecznych i zawodów sportowych7.

Katolicy niemieccy byli skupieni w organizacji noszącej nazwę „Verband deutschen Katholiken" („Związek Katolików Niemieckich"). Powstanie tej organizacji było reakcją środowisk niemieckich na akcję polonizacji hierarchii kościelnej diecezji chełmińskiej. Spostrzeżono, że oprzeć się polonizacji można tylko przez skupienie katolików niemieckich w odpowiedniej organizacji8. Tczewski oddział VdK powstał 1 kwietnia 1925 roku. Inicjatorem był ks. B. Stein, pierwszym prezesem został Max Kramuschke, a do zarządu weszli: Bernard Liedke i Bronisław Paczkowski (profesor tczewskiego gimnazjum niemieckiego)9. W 1937 roku VdK skupiał w swoich szeregach 417 osób, co oznaczało, że do Związku tego należeli prawie wszyscy Niemcy wyznania katolickiego. W okresie tym stanowisko prezesa tczewskiej grupy VdK piastował Paul Zimnoch, a do zarządu wchodzili: ks. Schwanitz i Anna Ewert10. Omawiany Związek skupiał swoją działalność na organizowaniu amatorskich przedstawień teatralnych, wieczorków, zabaw tanecznych i wycieczek, działał także chór kościelny11. Od 1 sierpnia 1937 roku tczewska grupa VdK rozpoczęła wydawać czasopismo pt: „Stimme der Heimat"12, którego bliższa charakterystyka zostanie przedstawiona w następnym rozdziale.

Drugą parafią katolicką międzywojennego Tczewa była parafia nowomiejska św. Józefa. Początkowo, od stycznia 1916 roku funkcjonowała ona jako filia parafii św. Krzyża, a w 1920 roku stała się samodzielną placówką duszpasterską. Organizatorem i pierwszym proboszczem nowej parafii był ks. Bernard Bączkowski. Z jego inicjatywy w 1924 roku w Tczewie odbył się „Pierwszy Zjazd Katolicki Diecezji Chełmińskiej" z licznym udziałem biskupów oraz Prymasa Edmunda Dalbora. Nowa parafia bardzo szybko się rozrastała, rozrastała, w 1916 roku liczyła 5220 wiernych, a w dziesięć lat później już 7021. Początkowo nabożeństwo odprawiano w adaptowanej na ten cel salce Domu św. Józefa, ale szybko rosnąca liczba wiernych doprowadziła do tego, że naglącą sprawą stała się budowa nowego kościoła13. W 1927 roku parafię opuścił ks. Bączkowski, który objął funkcję proboszcza w Chełmnie. Jego plany związane z budową kościoła zrealizował nowy proboszcz ks. Władysław Młyński (był proboszczem parafii św. Józefa do chwili śmierci w 1975 r). W pierwszym roku zarządzania parafią nowy proboszcz, doprowadził do zakupu za sumę 53.000 zł placu przy skrzyżowaniu ulic Sobieskiego i Gdańskiej14. Projekt kościoła wykonał architekt inż. Stanisław Cybichowski. W sierpniu 1931 roku rozpoczęto budowę, a w maju następnego roku ks. biskup Stanisław Wojciech Okoniewski dokonał poświęcenia kamienia węgielnego15. Parafia skupiała głównie urzędników i pracowników kolejowych, dlatego z braku środków prowadzono budowę tzw. „sposobem gospodarczym". Organizowano na terenie miasta różnego rodzaju kwesty oraz coroczny „Bazar" na rzecz budowy kościoła św. Józefa16. 21 czerwca 1936 roku odbyła się uroczysta konsekracja świątyni, dokonana przez biskupa Okoniewskiego, a miesiąc później biskup Konstanty Dominik przeniósł Najświętszy Sakrament do nowego kościoła17. W kolejnych latach następowało stopniowe wyposażanie kościoła przy wydatnej pomocy parafian oraz różnych organizacji z terenu Tczewa. W parafii św. Józefa, podobnie jak w parafii staromiejskiej, działało szereg organizacji i stowarzyszeń religijnych. Prezentuje je tabela nr 2.

 

Tab. 2 Organizacje religijne parafii św. Józefa działające w 1927 roku

Organizacja

Ilość członków

Cel działania

Parafialna Liga Katolicka

-

łącznik stowarzyszeń parafialnych

Towarzystwo św. Cecylii

38

propagowanie śpiewu kościelnego

Towarzystwo Dzieciątka Jezus

1352

Propagowanie idei misyjnych, organizowanie wycieczek i festynów dla dzieci

Stowarzyszenie Młodzieży Żeńskiej

130

organizowanie wykładów o treści religijnej, wychow.-historycznej, organizowanie wycieczek i zawodów sportowych.

Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej

60

podobnie jak Stow. Młodz. Żeńskiej

Towarzystwo Mężczyzn

pod wezw. św. Józefa

395

organizowanie odczytów o tematyce religijnej i misyjnej mając na celu wprowadzenie w życie zasad chrześcijańskich

Stowarzyszenie Matek

449

organizowanie wykładów dot. zasad wych. Dzieci, prowadzenia gospodarstwa domowego i macierzyństwa

 

Źródło:

Kalendarz Kościelny dla parafii św. Józefa w Tczewie 1927 r., Tczew 1927, s. 53-59.

Działające w parafiach towarzystwa i stowarzyszenia religijne były ważnym czynnikiem, wpływającym szczególnie dodatnio na wychowanie dzieci i młodzieży. Propagowane tam hasła przyczyniły się do kształtowania zdrowego pod względem moralnym społeczeństwa.

Tczewscy protestanci byli skupieni w Kościele głównie Ewangelicko-Unijnym. Przed 1920 rokiem Kościół ten na Pomorzu był podległy Naczelnej Radzie Kościelnej (Oberkirchenrat) w Berlinie. Po przejęciu Pomorza przez Polskę parafie Kościoła Ewangelicko-Unijnego podlegały Konsystorzowi mającemu siedzibę w Poznaniu. Do Konsystorza należał nadzór nad poszczególnymi zborami, zatwierdzanie duchownych na stanowiskach kościelnych oraz załatwianie spraw związanych z wprowadzeniem pastorów na urzędy18. Gmina Ewangelicka pod wezwaniem św. Jerzego powstała w Tczewie 2 października 1570 roku na podstawie aktu erekcyjnego, wydanego przez Zygmunta II Augusta. Od 1839 roku użytkowała budynek kościoła podominikańskiego. Poza tym Gmina Ewangelicka posiadała rozległy cmentarz z kaplicą cmentarną pod wezwaniemLutra oraz plebanię położoną przy obecnym pi. Hallera19. W 1920 roku na czele Gminy stał pastor Engelbrecht, znany jako zagorzały przeciwnik Polski; jego postawa doprowadziła w 1923 roku do wydalenia go na teren Niemiec. 8 stycznia 1924 roku uchwałą Magistratu, będącego patronem miejscowej Gminy Ewangelickiej i zgodnie z uchwałą korporacji kościelnej na stanowisko pastora został powołany Berthold Harhausen. Pastor ten pochodził z Odolanowa (przedwojenne województwo poznańskie), był absolwentem uniwersytetów w Greifswaldzie, Marburgu i Berlinie. Od 23 marca 1923 roku przebywał w Tczewie pełniąc funkcję pomocnika pastora Engelbrechta20. Harhausen był pastorem tczewskiej Gminy Ewangelickiej do marca 1945 roku. W swoich kazaniach często niezbyt pochlebnie wyrażał się o sytuacji, która nastała po 1920 roku. W listopadzie 1925 roku na Zjeździe Ewangelików Narodowości Niemieckiej odbywającym się w Tczewie powiedział, że byłoby nas tutaj znacznie więcej, gdyby nie stała na przeszkodzie granica państwa, następnie nawoływał wiernych do wytrwałości w ciężkich chwilach i do walki z niesprawiedliwością i uciskiem społecznym jaki stworzyła administracja polska21. Tczewska Gmina Ewangelicko-Unijna w okresie międzywojennym pełniła rolę czynnika konsolidującego środowisko niemieckie, spełniała ważną rolę w hamowaniu procesów polonizacyjnych.

Na terenie Tczewa działała także Żydowska Gmina Wyznaniowa. Pierwsi Żydzi przybyli do miasta prawdopodobnie już w końcu XV wieku, osiedlili się zapewne na terenie folwarku Czyżykowo. Po 1772 roku uzyskali prawo do osiedlania się w mieście22, już w roku 1786 posiadali szkołę połączoną z synagogą23. Powrót Pomorza do Polski spowodował masowy wyjazd Żydów, którzy w przeważającej części czuli się obywatelami Rzeszy Niemieckiej, natomiast stopniowo zaczęli napływać Żydzi z byłego zaboru rosyjskiego i austriackiego. Spowodowało to szereg zmian w dotychczasowym funkcjonowaniu Gmin Żydowskich na Pomorzu. Rabinat w Tczewie uległ samolikwidacji na skutek nieobsadzenia stanowiska. Funkcję duchowego przywódcy ludności żydowskiej przyjął kantor. W 1928 roku funkcję tę pełnił Fraim Szlamowicz, pochodzący z okolic Skierniewic24. Administracją Gminy zajmował się Zarząd. Na początku lat 20. jego funkcje ulegały ciągłym zakłóceniom, wynikającym z wyprowadzenia się do Niemiec jego członków. Zmuszało to burmistrza miasta, jako nadzorującego, do organizowania częstych wyborów25. W 1926 roku prezesem Zarządu Gminy Żydowskiej był kupiec, Sally Hirschfeld, a w dziewięć lat później funkcję tę pełnił Manela Majer26. W 1926 roku podjęto próbę reaktywowania w Tczewie rabinatu, była ona wynikiem wzrastającej liczby napływających do miasta Żydów. Przybyłemu w grudniu z Włocławka kandydatowi na rabina oferowano 200 zł miesięcznej pensji oraz mieszkanie u jednego z kupców żydowskich27. Nie zachowała się niestety w materiałach źródłowych treść odpowiedzi jakiej udzielił kandydat, ale o ile wiadomo rabinatu nie udało się reaktywować. Działalność Żydowskiej Gminy Wyznaniowej w Tczewie została brutalnie zahamowana wraz z nastaniem okupacji hitlerowskiej. Niestety, nie udało się ustalić losu jej członków po wrześniu 1939 roku.

Adam Samulewicz

Przypisy

 

1„Pielgrzym", nr 61, 21 V 1925.

2 E. Raduński, Zarys dziejów miasta Tczewa, Tczew 1927, s. 59.

3A. Kupczyński, Fara św. Krzyża w Tczewie, Tczew, 1939, s. 33-58.

4 WAPGd, SP w Tczewie, syg. 26/21; J. Walkusz, Duchowieństwo katolickie diecezji chełmińskiej 1918-1939, Pelplin

1992, s. 90.

5 WAPGd, SP w Tczewie, syg. 26/21.

6 „Goniec Pomorski", nr 204, 7 IX 1927.

7 Ibidem, nr 193, 25 VIII 1927; nr 266, 19 XI 1927.

8 P. Hauser, Działalność katolików niemieckich na Pomorzu w okresie II Rzeczypospolitej, [w:] Polska - Niemcy – Europa. Studium z dziejów myśli politycznej i stosunków międzynarodowych, Poznań 1977, s. 447-448.

9 WAPB, KWPP w Toruniu, syg. 289.

10 WAPGd, SP w Tczewie, syg. 26/25.

11 P. Hauser, op. cit., s. 455-456.

12 Kronika parafii Św. Józefa w Tczewie, b.m. i r.w., (maszynopis), s. 3.

13 Kalendarz kościelny dla parafii św. Józefa w Tczewie za rok 1939, Tczew 1938, s. 34.

14 Kronika..., s. 5.

15 „Goniec Pomorski", nr 179, 7 VIII 1927.

16 Kronika..., s. 5.

17 S. Turowski, Kościół ewangelicko-unijny w Polsce 1920-1939, Bydgoszcz 1990, s. 60-61.

18 WAPB, UWP w Toruniu, syg. 4415.

19 WAPGd, AM Tczewa, syg. 525, 3/51.

20 WAPB, UWP w Toruniu, WSP, syg. 4415.

21 R. Dąbrowski, Mniejszość niemiecka w Polsce i jej działalność społeczno-kułturalna w latach 1918-1939, Szczecin 1982, s. 72.

22 H. Domańska, Kamienne drzewo płaczu, Gdańsk 1991, s. 41.

23 E. Raduński, op. cit., s 93.

24 WAPB, UWP w Toruniu, WSP, syg. 4415.

25 Ibidem, syg. 4468.

26 Ibidem, syg. 4470; „Goniec Pomorski", nr 226, 1 X 1935.

27 WAPB, UWP w Toruniu, syg 4470.

fb2