Historia

Okupacja (1939 – 1945)

Kiedy nad ranem 1 września 1939 roku III Rzesza zaatakowała Polskę, Tczew był jednym z pierwszych miast, które ucierpiało w  wyniku wojny. O godzinie 4:34 eskadra bombowców nurkujących  z Elbląga przeprowadziła nalot na okolice dworca kolejowego i koszar. Celem ataku było przede wszystkim zniszczenie stacji odpalania ładunków wybuchowych, które polscy saperzy zamontowali na strategicznych mostach przez Wisłę. Licząc na opanowanie mostów przez zaskoczenie, hitlerowcy 31 sierpnia zajęli w Kałdowie polski pociąg towarowy. Po obsadzeniu go swoją załogą i ukryciu w wagonach żołnierzy wyruszyli w stronę Tczewa. Za nim, w odległości 100 metrów, podążał pociąg pancerny. W zajęciu mostów przeszkodzili im polscy kolejarze z Szymankowa, którzy skierowali pociąg na boczny tor i wystrzelili racę alarmową. Ostrzeżeni polscy żołnierze zamknęli wrota na most i hitlerowcy musieli zaatakować go frontalnie. Za swoją bohaterską postawę kolejarze zapłacili najwyższą cenę – zostali rozstrzelani przez bojówki S.A., rozwścieczone niepowodzeniem akcji.

Wojska hitlerowskie atakujące most coraz bardziej zwiększały nacisk na żołnierzy polskich, dlatego też dowódca obrony Tczewa ppłk. Stanisław Janik rozkazał ewakuację żołnierzy ze wschodniego przyczółka i jego wysadzenie. O godzinie 6:10 wysadzono przyczółek wschodni i filar nr 6, a o godzinie 6:40 ten sam los spotkał przyczółek zachodni i filar w nurcie rzeki. Tczew został również zaatakowany od strony północnej z okolic Dąbrówki przez odziały SS Heimwehr Danzig. Zostały one powstrzymane na wysokości nasypu kolejowego przy Suchostrzygach. W godzinach wieczornych, wobec trudnej sytuacji, Wojsko Polskie wycofało się z miasta. Nad ranem, 2 września, hitlerowcy wkroczyli do Tczewa rozpoczynając trwający prawie pięć lat okres okupacji. 26 października 1939 roku miasto zostało oficjalnie włączone do III Rzeszy jako część okręgu Gdańsk – Prusy Zachodnie.

Pierwsze zarządzenia niemieckich władz okupacyjnych były wyrazem stosunku hitlerowców do ludności polskiej. Rozpoczęły się aresztowania osób należących do tczewskiej inteligencji zgodnie z przygotowanymi przed wojną listami aktywnych członków organizacji narodowo – patriotycznych. Objęły one urzędników, nauczycieli i księży, którzy zostali uwięzieni na terenie koszar, gdzie około 150 osób zostało zamordowanych. Kolejne masowe egzekucje miały miejsce w Lesie Szpęgawskim. 24 stycznia 1940 roku miała miejsce publiczna egzekucja 13 Polaków na placu przy ul. Lecha, w związku z pożarem jaki wybuch w fabryce Arkona.

Niemcy wysiedlili do Generalnej Guberni Polaków przybyłych z innych rejonów kraju po roku 1920, pozostała ludność polska miała zostać zgermanizowana. Służył temu podział na cztery grupy narodowościowe i przymusowe wpisywanie Polaków do III grupy Volkslisty. Wysiedlenie Polaków do Generalnej Guberni (około 4 tys. osób) oraz przybycie Niemców z głębi Rzeszy, osadników narodowości niemieckiej z Wołynia, Besarabii i krajów bałtyckich, zmieniły proporcje ludnościowe Tczewa. W roku 1944 liczba mieszkańców miasta była wyższa o około 2 tys. osób w stosunku do 1939 roku.

Najważniejszą rzeczą dla Niemców było przywrócenie ruchu kolejowego, dlatego też jesienią 1939 roku rozpoczęto odbudowę mostu kolejowego (jego otwarcie nastąpiło  15 października 1939 roku), którą kontynuowano w 1940 roku. Most drogowy, po wybudowaniu w 1940 roku mostu w Knybawie, nie został odbudowany. Połączono go jedynie kładkami z mostem kolejowym i służył tylko do ruchu pieszego.

Produkcja przemysłowa została podporządkowana celom wojennym. Fabryka „Arkona” produkowała sprzęt optyczny dla lotnictwa i sprzęt radiolokacyjny, fabryka „Drosta” obuwie dla żołnierzy, a fabryka „Muscate” części do sprzętu wojskowego.

Zmiany przestrzenne Tczewa w okresie okupacji nie były duże. Korzystając z przejętego majątku Tczewskiej Spółdzielni  Osadniczej w latach 1940 -1944 zbudowano dwa niewielkie osiedla – pomiędzy ul. Starowiejską i Nowowiejską oraz przy ul. Elżbiety, przeznaczając je na potrzeby nowoprzybyłych osadników. Wydłużyło to o kilka kilometrów sieć wodociągową i kanalizacyjną, a także, na potrzeby mieszkańców tych domów,  zwiększono o 2 hektary powierzchnię tczewskich ogródków działkowych.

Po zajęciu Tczewa przez wojska niemieckie rozpoczęła się działalność konspiracyjna. W czasie okupacji w mieście działało kilkanaście grup, które organizowały przede wszystkim działalność wywiadowczą. Należało do nich łącznie około stu Tczewian, w większości harcerzy i kolejarzy.

Ponoszone przez Niemców klęski i zbliżający się front wpłynął znacząco na zmianę sytuacji  w mieście. Przez Tczew przetoczyła się fala uchodźców z terenu Prus Wschodnich, ponownie został wysadzony most kolejowy, a w dniach 20-22 lutego 1945 roku lotnictwo radzieckie dokonało nalotu powodując znaczne straty wśród ludności cywilnej. Wehrmacht przygotował miasto do obrony przed Armią Czerwoną, tworząc system rowów i barykad na podejściach do miasta. 12 marca, po przygotowaniu artyleryjskim, oddziały 2. Armii Uderzeniowej II Fronty Białoruskiego po jednym dniu walk zdobyły Tczew kończąc okres okupacji niemieckiej.

fb2