Forum Dawnego Tczewa

Cmentarz znajduje się na wschodnim krańcu miasta, koło skrzyżowania ulic Tczewskiej i Unii Europejskiej. Został założony w czasie I wojny światowej. Grzebano tu żołnierzy zmarłych od ran i chorób w szpitalu wojskowym. Są tu także groby żołnierzy WP z lat 1920-1939, groby osób cywilnych i kilku funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej. W dobrym stanie jest jedynie kwatera żołnierzy Armii Czerwonej poległych w 1945 r. Starogard został zajęty w dn. 06.03.1945 r. przez oddziały Armii Czerwonej z 8 Korpusu Pancernego Gwardii i 116 Korpusu Piechoty. W zaciętych walkach na terenie samego miasta i powiatu poległo ok. 1880 czerwonoarmistów. Poległych grzebano m.in. przy ratuszu miejskim, gdzie utworzono kwaterę z 36 grobami. W 1947 r. dokonano ekshumacji i szczątki żołnierzy przeniesiono na istniejący cmentarz wojskowy. W osobnej kwaterze pogrzebano łącznie 850 poległych. Znane są nazwiska 39 pochowanych. W oddzielnym grobie spoczywa 6 spadochroniarzy.

Chowano na tym cmentarzu chyba do lat pięćdziesiątych. Na cmentarzu znajduje się 6 nagrobków oznaczonych tylko krzyżami. Na krzyżach są naniesione numery, są to: 36, 42, 43, 44, 45, 47 - nie wiem czy te numery coś oznaczają. Nie wiem kiedy tam byłeś ostatnio - jest dołożony nagrobek żołnierza Edwarda Busińskiego.

Chaotyczny ten artykuł Józefa Milewskiego, niewiele wnosi, ale go wkleję:

Jantarowe Szlaki, 1982, nr 1

(...)
Z lat pierwszej wojny światowej (1914—1918) przetrwało około 200 indywidualnych grobów żołnierskich (być może tez żołnierzy narodowości polskiej) na cmentarzu wojskowym w Starogardzie, zmarłych wtedy w miejscowym szpitalu wojskowym. Na tymże cmentarzu są też groby żołnierzy wojny 1920 r.
(...)

Cmentarz wojskowy w Starogardzie Gdańskim odwiedziłem na początku września bieżącego roku. Został założony w 1914 r. Niewykluczone, że w tym miejscu były już pochówki żołnierzy z okresu wojen napoleońskich 1807 i 1812. Naprzeciw cmentarza, po drugiej stronie ul. Unii Europejskiej i torów kolejowych, znajduje się "Francuska Górka". Jest to mogiła żołnierzy wojsk napoleońskich, na której usypano kopiec. Pocztówka z okresu I wojny światowej przedstawiająca pomnik na starogardzkim Ehrenfriedhof (cmentarz honorowy). Fotografia zapewne z początkowego okresu istnienia cmentarza. Zdjęcie chyba zostało zrobione właśnie od strony "Francuskiej Górki" ? Sto dziesięć lat później - wrzesień 2025. W 1983 r. założono Kartę Cmentarza, w której napisano, iż na starogardzkim cmentarzu wojskowym znajduje się 245 mogił.
https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz- ... N.115885/1
Na 200 z nich miały znajdować się krzyże betonowe. Były do nich przytwierdzone białe tabliczki emaliowane. Na 45 mogiłach znajdowały się krzyże żeliwne Dwadzieścia cztery lata później – na przełomie 2006 i 2007 r. – wiele krzyży betonowych nadal stało i było chyba w nienajgorszym stanie ... Tak wynika z fotografii umieszczonej w artykule pt. CMENTARZ WOJSKOWY – Starogard Gd. Źródło : http://zbigkurzawa.eu/GENEALOGIA/war_stargd.html
Zima była wtedy ładna, krzyże dobrze widać na tle białego śniegu. Widoczny w głębi kopiec to tzw. "Francuska Górka". Szkoda, że autor umieścił tylko to jedno zdjęcie niemieckiej części cmentarza ...
Po kolejnych 18 latach – na początku września 2025 – tych krzyży już nie znalazłem. Poniżej pomnika jest tylko puste pole. Po krzyżach żeliwnych także nie ma śladu ...

spaff pisze: ↑28 lis 2025, o 20:29 Chowano na tym cmentarzu chyba do lat pięćdziesiątych. Na cmentarzu znajduje się 6 nagrobków oznaczonych tylko krzyżami. Na krzyżach są naniesione numery, są to: 36, 42, 43, 44, 45, 47 - nie wiem czy te numery coś oznaczają. Nie wiem kiedy tam byłeś ostatnio - jest dołożony nagrobek żołnierza Edwarda Busińskiego.

Trudno coś znaleść na temat tego cmentarza ... W czasie mojej wizyty pogoda była fatalna i wielu nazwisk nie odczytałem. Padało i było dość ciemno. Nie próbowałem nawet odczytywać niewyraźnych napisów.
Na stronie Pomorskiego Towarzystwa Genealogicznego jest spis pochowanych – prawdopodobnie wykonany z natury.
https://www.ptg.gda.pl/language/pl/pomg ... -pomnikow/
Ostatni pogrzeb odbył się zapewne w 1994 r. do przedwojennego grobu rodzinnego.
Te numerowane krzyże znajdują się obok kilku imiennych grobów żołnierzy WP zmarłych w garnizonie starogardzkim w okresie międzywojennym. Prawdopodobnie spoczywają tu żołnierze z 1920 r. lub zmarli w czasie pełnienia służby (1921-1939), którym rodziny ani koledzy nie wystawili nagrobków.
Na tych krzyżach nie zauważyłem otworów po śrubach mocujących tabliczki ... Trochę danych dostarczyła "Lista strat Wojska Polskiego. Polegli i zmarli w wojnach 1918-1920". Wg. tej listy w Starogardzie zmarło 11 żołnierzy z 65 pp, 5 z batalionu wartowniczego i 1 z PKU. Tylko jeden zmarł od ran. Z wyjątkiem dwóch lub trzech, to ofiary jakiejś epidemii zmarłe w pierwszych dniach marca 1920 r. Sądzę, że wszystkich lub większość z nich pochowano na cmentarzu wojskowym.

Krzyszwars pisze: ↑29 lis 2025, o 20:24

spaff pisze: ↑28 lis 2025, o 20:29 Chowano na tym cmentarzu chyba do lat pięćdziesiątych. Na cmentarzu znajduje się 6 nagrobków oznaczonych tylko krzyżami. Na krzyżach są naniesione numery, są to: 36, 42, 43, 44, 45, 47 - nie wiem czy te numery coś oznaczają. Nie wiem kiedy tam byłeś ostatnio - jest dołożony nagrobek żołnierza Edwarda Busińskiego.

Trudno coś znaleźć na temat tego cmentarza ...

No mega trudno.

Dlatego też zapytałem o Edwarda i ostatnią wizytę, bo to taka sobie nowość na cmentarzu, a o Edwardzie cisza w internecie.

spaff pisze: ↑29 lis 2025, o 20:39 (...)zapytałem o Edwarda i ostatnią wizytę, bo to taka sobie nowość na cmentarzu, a o Edwardzie cisza w internecie.

Tablicy ku czci Edwarda Busińskiego nie widziałem we wrześniu tego roku. Czegoś takiego na pewno bym nie przegapił ! Czy umieszczono ją na którejś z płyt w kwaterze żołnierzy Armii Czerwonej ?
Tobyłka położona jest w woj. podlaskim, gm. Bajgrów Kościelny. W 1939-1941 tereny te wcielono do ZSRR. Część ludności zesłano w trzech wywózkach na Syberię. Przeprowadzono też przymusowy pobór do wojska. Wydaje mi się, że ze względu na wiek, Edward Busiński mógł być powołany dopiero na zesłaniu lub, jeżeli nie był zesłany, to dopiero w 1944, kiedy sowieci powtórnie zajęli te tereny.
Dziwi mnie, że betonowe krzyże – będące w niezłym stanie w 2007 – nie dotrwały do 2025 ... Komu przeszkadzały ? W przeciwieństwie do żeliwnych, nie dało się ich sprzedać w składnicy złomu. Nie ma po nich śladu ... Nie robiłem zdjęć cmentarza w kierunku "Francuskiej Górki", bo tam nie ma śladu po grobach i krzyżach. Na tym ujęciu widać część tego pustego pola, gdzie były rzędy krzyży. W głębi, z lewej strony kwatera Armii Czerwonej, w środku pomnik żołnierzy niemieckich, a z prawej groby polskie.

Krzyszwars pisze: ↑30 lis 2025, o 08:56

spaff pisze: ↑29 lis 2025, o 20:39 (...)zapytałem o Edwarda i ostatnią wizytę, bo to taka sobie nowość na cmentarzu, a o Edwardzie cisza w internecie.

Tablicy ku czci Edwarda Busińskiego nie widziałem we wrześniu tego roku. Czegoś takiego na pewno bym nie przegapił ! Czy umieszczono ją na którejś z płyt w kwaterze żołnierzy Armii Czerwonej ?

Nie zwróciłem aż tak uwagi, w śniegu inaczej to wszystko wygląda, ale ta tabliczka chyba znajduje się na tej lewej płycie:

Krzyszwars pisze: ↑28 lis 2025, o 10:58

Jak już pisałem – ciężko jest znaleźć coś o cmentarzu wojskowym w Starogardzie Gdańskim. Wspomniany jest na kilku stronach internetowych, ale wszędzie powtarzają te same ogólnikowe informacje.
Znalazłem dziś artykuł z października 2012 r. pt. Niemieckie cmentarze wojenne w Polsce.
https://dzieje.pl/aktualnosci/niemiecki ... w-polsce-0
Jest tam wzmianka o ekshumacjach w Tczewie i na cmentarzu wojskowym w Starogardzie. Chyba nie chodzi o cmentarz w Kocborowie ?
W 2012 Volksbund i Fundacja Pamięć prowadziły poszukiwania na terenie woj. pomorskiego. W Parku Mikołaja Kopernika w Tczewie znaleziono szczątki ok. 480 żołnierzy. W Rozworach gm. Debrzno ekshumowano 35 żołnierzy. Na cmentarzu wojennym w Starogardzie Gdańskim znaleziono szczątki ok. 280 żołnierzy.
Na forum jest temat pt. Ekshumacje żołnierzy niemieckich. Dotyczy prac w Parku Kopernika.
viewtopic.php?t=111&hilit=ekshumacje+%C ... 5%82nierzy
Szczątki z Tczewa przeniesiono na cmentarz w Glinnej k. Starego Czarnowa.
Można zatem przypuszczać, że na starogardzkim cmentarzu koło ul. Tczewskiej były także groby żołnierzy niemieckich z II wojny światowej, bo inaczej Volksbund by tam nie szukał. Może w czasie tych prac usunięto betonowe krzyże i nie postawiono ich z powrotem na grobach. Volksbund tylko w wyjątkowych wypadkach przenosi szczątki żołnierzy z I w.ś., a w Starogardzie była zupełnie inna sytuacja niż w Tczewie. Tu przecież nikt nie likwidował cmentarza i nie zamieniał go na park.
W piśmie wydawanym przez Muzeum Ziemi Kociewskiej w Starogardzie Gd. jest artykuł pt. Groby żołnierzy niemieckich (RYDWAN : roczniki muzealne 8/2013). Autor – Mariusz Szarmach – opisał w nim cmentarze żołnierzy niemieckich na Kociewiu. Może tam coś będzie o cmentarzu w Starogardzie.
Czy ktoś z forumowiczów ma dostęp do tego artykułu ?

Trochę liczb znalezionych w Internecie, które dają pewne pojęcie o pochówkach na tym cmentarzu.
Wg. Karty Cmentarza było tam 245 mogił, na których znajdowały się krzyże betonowe i żeliwne oraz 12 nagrobków i 5 płyt. Ok. 200 pochowanych, to żołnierze niemieccy z I w.ś. W karcie nie umieszczono informacji o kwaterze żołnierzy Armii Czerwonej.
Spis pochowanych, umieszczony na stronie Pomorskiego Towarzystwa Genealogicznego zawiera informacje o 113 pochowanych. 85 z nich, to żołnierze sowieccy. Sporządzający indeks mieli chyba trudności z cyrylicą, bo w tabelce są tylko daty urodzenia i zgonu, a brak imion i nazwisk tych żołnierzy AC ...
Z okresu międzywojennego jest 12 nazwisk, a po 1945 – 16. Razem 28 osób pochowanych po 1920 znanych z imienia i nazwiska.
Zatem jeżeli od 245 (mogiły) odejmiemy 200 (żołnierze niemieccy z I w.ś.), a następnie odejmiemy jeszcze 28 (lata 1920-1994), to zostaje nam 17.
Dokładnie tylu – siedemnastu żołnierzy zmarłych w Starogardzie – znalazłem w Liście strat WP 1918-1920 !
† 03.02.1920 - Józef Bonikowski, szer., starogardzki p. strz.
† 01.03.1920 - Franciszek Czapiewski, szer., 65 pp.
† 02.03.1920 – Wiktor Fojut, szer., baon wartowniczy
† 04.03.1920 - Władysław Pestka, szer., 65 pp.
† 05.03.1920 – Józef Gierszewski, szer., 65 pp. i Józef Wróblewski, szer., baon wartowniczy
† 06.03.1920 - Jan Borowick, szer., baon wartowniczy
† 07.03.1920 - Alojzy Kuklewski i Teodor Wiśniewski, szeregowcy, baon wartowniczy
† 08.03.1920 - Augustyn Piech, szer., 65 pp.
† 09.03.1920 - Bukowski Józef, szer., PKU
† 11.03.1920 - Kłosowski Stanisław, szer., baon wartowniczy
† 13.03.1920 - Jan Ryzop, szer., 65 pp.
† 16.03.1920 - Walenty Książkiewicz, szer. i Jan Sadowski, kpr., obaj z 65 pp.
† 14.07.1920 - Dominik Darloch, szer., 65 pp.
† 10.10.1920 - Franciszek Krzemiński, kpr., 65 pp., zm. od ran
Pomiędzy 1 a 16 marca 1920 r. prawie nie było dnia bez pogrzebu Z wyjątkiem kpr. Krzemińskiego, wszyscy zmarli z powodu choroby.