Starogard Gdański – cmentarz wojskowy

[GabberTech]

Nie był to okres grypy „Hiszpanki „ ?

[Krzyszwars]

Nie był to okres grypy „Hiszpanki„ ?

Nie potrafię odpowiedzieć na to pytanie. Na początku 1920 r. epidemia hiszpanki w zasadzie wygasała. Do Starogardu trafiły najpierw oddziały formowane na terenie byłego zaboru pruskiego (Starogardzki pułk strzelców), gdzie warunki sanitarne były lepsze niż na innych obszarach Polski. W marcu pułk starogardzki otrzymał numer 65 i wcielono do niego 49 pułk Strzelców Kresowych ściągnięty z frontu wschodniego. W 49 PSK była epidemia tyfusu plamistego i zatrzymano go na kwarantannę w rejonie Mławy. Nie wiem, czy ci żołnierze dotarli do Starogardu na początku marca, czy później.
W okresie międzywojennym na cmentarzu wojskowym odbywały się pochówki żołnierzy WP z oddziałów formowanych lub stacjonujących na stałe w Starogardzie oraz członków ich rodzin. Podczas mojej wizyty warunki pogodowe były takie, że udało mi się odczytać tylko część napisów.
† 16.06.1928 - Antoni Wróblewski, chorąży., 2 baon strzelców

† 13.09.1934 - Stanisław Janczak, 2 pułk Szwoleżerów Rokitniańskich

† 19.12.1936 - Bolesław Przybill, kapral., 2 pułk Szwoleżerów Rokitniańskich

† 13.06.1937 - Tadeusz Lange, kapral, 8 Dywizjon Żandarmerii

† 28.04.1939 - Alfons Demski, podoficer

Wg. spisu umieszczonego na stronie PTG wynika, że do 1939 r. pochowano tam jeszcze następujące osoby :
Władysław Kublicki 1857 – 15.08.1924; Ludwik Nizioł 1890 – 12.11.1928, st. wachm.; Antoni Melon 1907 – 02.06.1929; Irena Bekierówna 1916-08.10.1932; Władysława Wilińska z d. Tyszkiewicz zm. 11.05.1935; Franciszek Spica 1914 – 14.12.1936; Władysław Bielański 1905 – 14.06.1939, ppor. w st. spoczynku.
Chorąży Wróblewski i st. wachmistrz Nizioł, to zapewne weterani walk 1918-1920.
@spaff – w jakich gazetach w okresie międzywojennym ukazywały się nekrologi lub zawiadomienia o pogrzebach odbywających się w Starogardzie ? Nie mam pojęcia, gdzie szukać.

[spaff]

@spaff – w jakich gazetach w okresie międzywojennym ukazywały się nekrologi lub zawiadomienia o pogrzebach odbywających się w Starogardzie ? Nie mam pojęcia, gdzie szukać.

Niestety nie pomogę. Nekrologów jakoś specjalnie nigdy nie śledziłem, a i Starogard póki co nie jest aż tak wielkim obiektem moich zaineresowań (choć kiedyś będzie). Chyba najbardziej starogardzki był Ilustrowany Kurjer Pomorski, ponadto można szukać w Gazecie Pomorskiej, Dzienniku Bydgoskim, i przenajświetniejszej Gazecie Toruńskiej, ale pewnie te tytuły znasz, a i do ich central daleko ze Starogardu było daleko, więc może mało kogo było stać na nekrolog.

[Krzyszwars]

Z powodu panujących warunków – ciemno, mżawka i później deszcz – zrobiłem tylko zdjęcia grobów trzech milicjantów, bo ich tablice były czytelne. Z reszty grobów zmarłych po 1945 niewiele dałoby się odczytać.
Stefan Chirsz, chorąży MO, poległ 01.06.1956
Franciszek Pawłowski, szeregowy MO, poległ 08.03.1945

Franciszek Rybiński, szeregowy MO, poległ 06.08.1946

Wg. spisu umieszczonego na stronie PTG wynika, że po 1945 r. pochowano tam jeszcze następujące osoby :
Franciszek Bukowski 1876 – 31.07.1946 (sołtys wsi Kasparus, członek ORMO); Józef Haras 08.05.1946 (szer. funkcjonariusz MO); Bogdan Szadkowski 1925 – 16.10.1948; Ludwik Wiliński 1880 – 05.12.1950 (związkowiec); Joachim Borkowski 1894 – 20.04.1955; Adam Jerzy Klimek 1917 – 13.10.1955; Adolf Gerent 1893 – 03.07.1957; Gustaw Ulich 1893 – 03.07.1957; Antoni Cherek 1927 – 07.10.1959; Seweryn Gasztowtt 04.12.1965 (nauczyciel); Maria Borkowska z d. Borecka 01.11.1971 i Włodzimierz Borkowski 1908 – 16.06.1994.
W zestawieniu PTG figuruje jeszcze Jan Czerniak, ppor. ur. w 1920. Nie podali daty zgonu, ale prawdopodobnie zmarł po 1945.

[Krzyszwars]

Franciszek Pawłowski, szeregowy MO, poległ 08.03.1945 – tę datę zgonu podałem za PTG. Niestety na mojej fotografii datę miesięczną zakrywa jakiś paproch lub ćma

Pawłowski zginął w dwa dni po zajęciu Starogardu przez Armię Czerwoną ? Tak szybko zdążono zorganizować tu Milicję Obywatelską ?
Kolejny znak zapytania - Franciszek Rybiński, szeregowy MO, poległ 06.08.1946
Tomasz Łabuszewski w książce wydanej przez IPN pt. Oddziały partyzanckie 5 Brygady Wileńskiej AK na Pomorzu, Warmii i Mazurach 1945–1947 podaje ( str. 44-45), że Franciszek Rybiński, pracownik PUBP w Starogardzie oraz Franciszek Bukowski, sołtys wsi Kasparus i członek PPR zostali zatrzymani przez żołnierzy mjr „Łupaszki”. Obu zastrzelono 31.07.1946. Taką datę ma na grobie Bukowski … a Rybińskiemu wpisano 06.08.1946 ! To akurat widać dobrze na fotografii ↑
W ww. pracy opisano także okoliczności śmierci Józefa Harasa (str 19-20), pracownika UBP w Starogardzie. Haras, nieudolnie dowodzący zorganizowaną przez siebie grupą operacyjną, został ujęty przez partyzantów, pobity i następnie rozstrzelany. Innych uczestników obławy zwolniono.

[spaff]

Dziwi mnie, że betonowe krzyże – będące w niezłym stanie w 2007 – nie dotrwały do 2025 ... Komu przeszkadzały ? W przeciwieństwie do żeliwnych, nie dało się ich sprzedać w składnicy złomu. Nie ma po nich śladu ...

Może w lutym będę w posiadaniu ustosunkowania się miasta w tej sprawie, ale nic nie obiecuję.

[Krzyszwars]

Może w lutym będę w posiadaniu ustosunkowania się miasta w tej sprawie, ale nic nie obiecuję.

@ spaff - mam nadzieję, że czegoś się dowiesz. Trzymam kciuki, bo w Internecie ani w różnych pismach niczego nie znalazłem
Właśnie dotarłem do numeru 8/2013 rocznika muzealnego RYDWAN. Niestety "artykuł" pt. Groby żołnierzy niemieckich, to w zasadzie krótkie ogólne przedstawienie działalności Volksbundu i Fundacji Pamięć oraz apel o zgłaszanie do nich informacji o pochówkach żołnierzy niemieckich z II wojny światowej. Nie ma tam ani słowa o prowadzonych w 2012 poszukiwaniach w Tczewie i Starogardzie.
Poniżej wstawiam fragment artykułu Józefa Milewskiego, który w całości zamieścił już spaff.

[Krzyszwars]

Za wcześnie postawiłem krzyżyk na dalsze możliwości poszukiwania w Internecie
W karcie cmentarza z 1983 r. jest fotografia żeliwnego krzyża umieszczonego na mogile jednego z żołnierzy – zatem jest pewność, że został pochowany na cmentarzu wojskowym w Starogardzie.

RUHE SANFT / LANDST. FRANZ ARMATOWSKI / 6 GARNIS. K.L.I. AUSB. B. XVII/18 / GEB. 13.8.1889 / GEST. 1.10.1916
Jego dane zostały umieszczone w Preußische Verlustliste Nr. 692 z 23.11.1916.

Franz Armatowski figuruje także w bazie Volksbund'u

Wolny przekład : Franz Armatowski został prawdopodobnie przeniesiony na cmentarz wojenny w m. Bartosze jako nieznany żołnierz.
Niestety, podczas operacji przenoszenia szczątków z pierwotnego miejsca pochówku nie udało się odnaleźć i przenieść wszystkich niemieckich żołnierzy na cmentarz w Bartoszach. Możliwe jednak, że Franz Armatowski jest jednym z niemieckich żołnierzy, których szczątki odnaleziono, ale mimo wszelkich starań nie udało się ich zidentyfikować.
Miejsce pochówku: prawdopodobnie wśród nieznanych żołnierzy.

Armatowski pochodził z miejscowości Koschmin, Berent, czyli Koźmin(?), Kościerzyna. Nie mogę znaleźć żadnego Koźmina koło Kościerzyny, ale jest miejscowość Koźmin w gm. Skarszewy w pow. starogardzkim. Może to o nią chodzi ?
Cmentarz w Bartoszach został oficjalnie otwarty w 2003 r. Zatem szczątki Armatowskiego musiały tam trafić dopiero w 2012 lub 2013, po zakończeniu ekshumacji w Starogardzie.

[Krzyszwars]

Kolejne znalezisko w Internecie - Sterberegisterauszüge der Jahre 1914-1920 im Standesamtsbezirk Preußisch Stargard (Wyciągi z rejestru zgonów z lat 1914-1920 w urzędzie stanu cywilnego w Starogardzie).
http://www.denkmalprojekt.org/2025/preu ... k1_pl.html
Zestawienie zawiera m.in. dane 58 żołnierzy urodzonych w Preußisch Stargard (Starogard) - poległych lub zmarłych na różnych frontach Wielkiej Wojny. Ujęto tam również 6 zmarłych w Starogardzie, którzy prawdopodobnie zostali pochowani na miejscowym cmentarzu wojskowym. Czterech z nich znajduje się w bazie Volksbund’u. Ich szczątki zostały ekshumowane i przeniesione na cmentarz w m. Bartosze. Spoczywają tam jako żołnierze nieznani. Nie było możliwości identyfikacji szczątków.
Musketier August Demarczyk, IR 178, l. 19, Jawornitz, zm. 09.06.1916 Pr. Stargard
Kanonier Max Hein, ErsAbt II FAR 72, l. 18, Obergruppe (Górna Grupa), zm. 09.06.1916 Pr. Stargard
Gefreiter Gustav Hermann Nitsch, FAR 72, l. 26, Laurienen, zm. 06.07.1918 Pr. Stargard Res. Laz.
Musketier Ferdinand Schmelzer, IR 176, l. 18, Jilow Russ. Polen, zm. 06.01.1917 Pr. Stargard Res. Laz.
Nie jest pewne, czy dwóch pozostałych nadal spoczywało w Starogardzie w 2012 r. – nie ma ich w bazie Volksbund’u.
Musketier Johann Thomas Borowski, IR 128, lat 24, Kurstein (Kursztyn), zm. 18.05.1918 Pr. Stargard.
Kursztyn, to wieś leżąca ok. 20 km od Starogardu. Nie było raczej problemu, aby szybko zawiadomić rodzinę i trumnę Borowskiego przewieźć do rodzinnej parafii.
Kanonier Emil Porsche, 1./FrwFAR 72, l. 20, Friedrichstanneck, zm. 26.09.1919 Pr. Stargard

[Krzyszwars]

Dwaj żołnierze, którzy prawdopodobnie spoczywali na starogardzkim cmentarzu wojskowym.
Landwehrmann Karl Walewski, 10/IR 342, ur. 16.10.1880 r. we wsi Bollenschin (Boleń ?), zm. 22.04.1915, Pr. Stargard Res. Lazarett. Wg. Volksbund’u prawdopodobnie przeniesiony na cmentarz w m. Bartosze.
Feldwebel Willi Otto Bruß, ur. 29.04.1914, poległ 27.02.1945 Bobau, südl. Preußisch Stargard / Bobowo ok. 15-20 km na południe od Starogardu Gd. Mógł być pochowany w Starogardzie. Wg. Volksbund’u prawdopodobnie przeniesiony na cmentarz w m. Stare Czarnowo i pochowany jako żołnierz nieznany.