Czersk/Łukowo – cmentarz przyobozowy Kriegsgefangenenlager Czersk

[Krzyszwars]

Cmentarz jest położony w lesie, ok. 2 km na południowy-zachód od centrum Czerska. Z Czerska wyjeżdża się ul. Łukowską w kierunku wsi Łukowo. Spoczywają na nim jeńcy zmarli w obozie Kriegsgefangenenlager Czersk - filii obozu jenieckiego w Tucholi.

Zmarli jeńcy byli grzebani w mogiłach zbiorowych na cmentarzu nazwanym przez Niemców "Russenfriedhof” („cmentarz rosyjski”). Początkowo na mogiłach ustawiano drewniane krzyże, które wymieniono później na betonowe.

Obecna brama wejściowa została odtworzona zgodnie z wyglądem z lat 1914-1918

Na cmentarzu znajduje się pomnik ufundowany ze składek jeńców zebranych podczas ich pobytu w niewoli. Znajdują się na nim daty: „1914-1917” oraz napis w języku rosyjskim.

[Krzyszwars]

Cmentarz w Czersku robi wrażenie - setki betonowych krzyży i rozmytych omszałych kopczyków w wysokim lesie sosnowym.

Z tyłu krzyży umocowane są oryginalne małe blaszane tabliczki zrobione jeszcze przez jeńców rosyjskich – stąd napisy wykonane cyrylicą – nawet dla żołnierzy innych narodowości. Wyryto na nich numery pogrzebów i nazwiska jeńców, a czasem nazwę jednostki wojskowej.
1488. Опрея / Opreja lub Oprea Ion, 30 lat, 1 pp, armia rumuńska, zm. 18.03.1917
1489. Шапаров / Szaparow Arsenti z Tweru, 224 pp. 7 komp., armia rosyjska, zm. 21.03.1917
1490. Цирку / Cirku (Rumun?)
1491. Евтимiй / Jewtimij, armia rosyjska
1492. Вихров / Wichrow Fiodor, armia rosyjska, zm 21.03.1917

Groby z ostatnich pogrzebów posiadają tylko tabliczki z numerami (najwyższy numer, jaki znalazłem – 4898)

Niestety na pierwszych dziesięciu-jedenastu rzędach mogił brak jakichkolwiek tabliczek umożliwiających identyfikację pochowanych w nich jeńców.

Podobno ok. 2002 roku wymieniano tu krzyże i stare wyrzucono razem z oryginalnymi tabliczkami. Komuś zabrakło rozumu Jeżeli nie spisano wcześniej numerów i położenia grobów, to te pochówki są teraz bezimienne.

[spaff]

Nie znałem dotychczas tego cmentarza więc rozpocząłem wgłębienie się w temat od podstaw na zabytku.pl.

W karcie cmentarza z województwa bydgoskiego / pomorskiego jest napisane:
Pochowano w tym miejscu 45 000 jeńców rosyjskich internowanych w obozie w Czersku w latach 1914-1917 r.

Może @Krzyszwars lub ktoś inny potwierdzi tak wielką liczbę nieboszczyków.

[spaff]

Inna karta cmentarza z województwa bydgoskiego:
Jest to cmentarz żołnierzy 6 narodowości /większości Rosjan/ zmarłych w obozie jenieckim istniejącym w Czersku w latach 1914-1917. W 1917- w obozie epidemia tyfusu. W centrum-pomnik w kształcie piramidy zakończonej krzyżem. Napis w jęz. rosyjskim: "Otocz nasz a budziet wolia Twoja, Skończa wszim sjaw plenu ruskim wojnom ot towariszczej". Na mogiłach tabliczki metalowe, napisy ręcznie ryte. Krzyże odlew cementowy.









Istnieje spora szansa że jeszcze w tym miesiącu będę w Czersku i odwiedzę Łukowo.

[Krzyszwars]

W karcie cmentarza z województwa bydgoskiego / pomorskiego jest napisane:
Pochowano w tym miejscu 45 000 jeńców rosyjskich internowanych w obozie w Czersku w latach 1914-1917 r.

Jest to kompletna bzdura ! Osoba, która wypełniała Kartę Cmentarza nie miała pojęcia o czym pisze. Nie ma co się dziwić, takie były czasy, a do niedawna nie było żadnych opracowań o tym obozie jenieckim i cmentarzu przyobozowym.
W 2016 ukazał się w "Zeszytach chojnickich" nr 32 artykuł Alicji Marcinkiewicz o cmentarzu obozu jeńców wojennych w Czersku. Podano tam liczbę 5009 pochowanych na cmentarzu jenieckim. W roku następnym wydano książkę pt. Księga Pamięci. Jeńcy wojenni zmarli podczas Wielkiej Wojny 1914-1918 w Kriegsgefangenenlager Czersk. Jej autor - Józef Wąsiewski – badał dokumenty dawnego Pomorskiego Urzędu Wojewódzkiego w AP w Bydgoszczy i Gdańsku oraz metryki zgonu wystawione przez naczelnego lekarza Kriegsgefangenenlager Czersk i metryki zgonu przechowywane w USC w Czersku. Porównując te materiały J. Węsierski ustalił, że w obozie w Czersku zmarło co najmniej 5116 jeńców wojennych. Większość pochowano na istniejącym cmentarzu pomiędzy Czerskiem a m. Łukowo. Kilkudziesięciu jeńców wyznania mojżeszowego pochowano na czerskim kirkucie znajdującym się przy ul. Piaskowej. W Internecie można znaleść informacje, że jest tam tablica z nastepującym napisem :
"Cmentarz żydowski zał. w XIX w. Miejsce spoczynku Żydów, dawnych mieszkańców Czerska. Tu znajdują się groby 54 rosyjskich Żydów, więźniów obozu jenieckiego pod Łukowem z czasów I wojny światowej. Niech ich dusze zostaną wplecione w węzeł życia [skrót literami hebrajskimi] Urząd Miejski w Czersku, 2016 r.”
Spaff – gdybyś był w Czersku, to może byś pstryknął fotkę tej tablicy ? Ulica Piaskowa jest chyba po drodze na cmentarz jeniecki (jadąc od centrum Czerska).

[spaff]

Pstryknę, a póki co zrzut ekranu z Google Streetview z czerwca 2024:



https://www.google.com/maps/place/Piask ... FQAw%3D%3D

[spaff]

do niedawna nie było żadnych opracowań o tym obozie jenieckim i cmentarzu przyobozowym.

Ja właśnie napotkałem artykuł, który pewnie @Krzyszwars zna, a który jest ciekawy w kontekście ciekawego spojrzenia na tematykę jeniecką: Kreatywność za drutem kolczastym: archeologia i sztuka okopowa z pierwszowojennego obozu jenieckiego w Czersku (woj. pomorskie).

Kilka opisów i ilustracji z publikacji:

Niemiecka pocztówka propagandowa przedstawiająca obóz w Czersku (zbiory prywatne Dawida Kobiałki):



Różne wymiary pozostałości po obozie jenieckim w Czersku. Góra – niemiecka pocztówka propagandowa przedstawiająca obóz w Czersku (zbiory prywatne Dawida Kobiałki). Dół – interpretacja geofizyczna map rozkładu oporności pozornej gruntu dla wybranych fragmentów obozu w Czersku
nałożona na cieniowany model terenu; białe wskaźniki wskazują przykładowe obiekty obozowe (oprac. Robert Ryndziewicz):



Historia i archeologia obozu w Czersku. Góra – zdjęcie archiwalne ukazujące grupę jeńców w Czersku w trakcie najprawdopodobniej spożywania posiłku z charakterystycznych białych emaliowanych mis (zbiory prywatne Dawida Kobiałki). Dół – jedna z mis zadokumentowanych w trakcie badań
terenowych (fot. Dawid Kobiałka):



Cmentarz jeńców pierwszowojennych w Czersku. Góra – cmentarz w trakcie jego funkcjonowania w trakcie Wielkiej Wojny (zbiory prywatne Dawida Kobiałki). Dół – rekonstrukcja bramy cmentarnej, stan na 2017 r. (fot. Dawid Kobiałka):



Ziemianki obozowe z Czerska. A–B – dokumentacja obiektów na pochodnych lotniczego skanowania laserowego; C–D – pozostałości ziemianek w lokalnym leśnym krajobrazie (oprac. M. Kostyrko, fot. Dawid Kobiałka):



Niemiecka pocztówka propagandowa z obozu w Czersku ukazująca grupę rzemieślników przed warsztatem. To właśnie tacy obozowi specjaliści odpowiadali w większości przypadków za tworzenie bardziej złożonych przykładów sztuki okopowej. W centralnej części widokówki widać drewnianego ptaka (bociana?) – przykład sztuki okopowej (prywatne zbiory Dawida Kobiałki):

[spaff]

Przetwarzanie śmieci – nawet butelka po piwie została wykorzystana przez jeńca obozu w Czersku
jako surowiec, który posłużył do wykonania szklanki. Z takich artefaktów jeńcy pili herbatę
(tzw. czaj), kawę czy też wodę (fot. Dawid Kobiałka):



Łyżki musiały być bardzo cennymi artefaktami w obozie. Były one często personalizowane. W tym przypadku jeniec wykropkował swoje nazwisko MAHCYP(OB?) oraz inicjały imienia HA (fot. Dawid Kobiałka):



Plakietki z najprawdopodobniej numerami obozowymi. Każda tabliczka została wykonana w nieco inny sposób. Sugeruje to, że to sami jeńcy wykonywali tego rodzaju przedmioty (fot. Dawid Kobiałka):



Pięknie wykonana mosiężna broszka mogąca stanowić obozowy środek wymienny (fot. Dawid Kobiałka):



Srebrna zawieszka – materialna forma upamiętnienia Wielkiej Wojny 1914–1917 (fot. Dawid Kobiałka):



Biograficzny wymiar sztuki okopowej. A–B – drewniana szkatułka wykonana przez jeńców z obozu w Czersku (fot. Marek Piechocki); C – zdjęcie ukazujące warsztat ceramiczny Antoniego Budzińskiego, w którym pracowali jeńcy z obozu w Czersku (prywatne zbiory Marka Piechockiego);
D – elementy dekoracyjne kafli, które miały zostać wykonane przez jeńców z obozu w Czersku (fot. Marek Piechocki):



Puszki po konserwach zostały przerobione na kociołki, w których gotowali jeńcy z Czerska. Są to jedynie przykłady sztuki okopowej, które udało się zadokumentować w trakcie rekonesansów terenowych (fot. Dawid Kobiałka):



Jeszcze powtórzę na koniec, że powyższe pochodzi z artykułu, którego autorem jest Dawid Kobiałka.

[Krzyszwars]

Ja właśnie napotkałem artykuł, który pewnie @Krzyszwars zna, a który jest ciekawy w kontekście ciekawego spojrzenia na tematykę jeniecką

Zgadza się, znam. Dorzucę jeszcze dwa:
Alicja Marcinkiewicz, Cmentarz obozu jeńców wojennych w Czersku w świetle materiałów archiwalnych ze zbiorów Muzeum Historyczno-Etnograficznego w Chojnicach
https://www.miastochojnice.pl/zeszyty-c ... kie-32.pdf
Dawid Kobiałka, Las, który łączy kulturę i naturę – cmentarz jeńców wojennych w Czersku, woj. pomorskie.
https://obesw.pl/uploads/pdfs/QdZsgZvir ... uOEnYM.pdf

W 2017 r. umieszczono na istniejącym pomniku tablicę pamiątkową, na której podano, że na cmentarzu spoczywa łącznie 5116 jeńców. Powtórzono liczby podawane przez Wąsiewskiego. Tyle, że autor "Księgi Pamięci" wcale nie napisał, iż tylu jeńców pochowano w tym miejscu i nadal tylu tu spoczywa !

J. Wąsiewski wyraźnie napisał, że wg. jego obliczeń w Kriegsgefangenenlager Czersk zmarło co najmniej 5116 jeńców oraz kilkudziesięciu z nich pochowano na cmentarzu żydowskim, a dodatkowo w latach dwudziestych prowadzono na cmentarzu przyobozowym poszukiwania i ekshumacje szczątków żołnierzy brytyjskich, francuskich i włoskich. W swojej pracy Wąsiewski pogrupował jeńców wg. narodowości i sporządził listy imienne przedstawione w tabelach (data zgonu / imię i nazwisko, nr obozowy, nr niesmiertelnika, nr aktu zgonu i data / jednostka wojskowa, stopień / zawód / adres lub miejsce urodzenia). Kawał dobrej roboty ! Niestety jest trochę błędów w tłumaczeniu nazw stopni i jednostek wojskowych, co prowadzi do różnych dziwnych pomyłek
Na samym końcu cmentarza znajduje się grób Franciszka Gnacińskiego, jednego z braci, którzy sformowali oddział zbrojny w Borach Tucholskich w 1919 roku. Ale to już inna historia, której warto poświęcić oddzielny temat

[spaff]

Napotkałem w internecie artykuł w Interii. Nie wiem na ile rzetelny, bo to Interia, ale wygląda dość dobrze z podanymi przypisami i autorem i inwentaryzacją.

Kopia artykułu:

Kriegsgefangenenlager Czersk
Obóz jeniecki w Czersku powstał w odpowiedzi na sukcesy wojenne Cesarstwa Niemieckiego w 1914 roku. Przebywało w nim tysiące więźniów. Odwiedziły go też całe rzesze poszukiwaczy. Mimo to wciąż skrywa przed nami niejedną tajemnicę...

Ślad po prawosławnych jeńcach rosyjskich | Odkrywca

30 sierpnia 1914 roku był ważną datą w historii Starego Kontynentu. Tego dnia stało się jasne, że budząca grozę ofensywa rosyjska, mierząca prosto w serce Rzeszy Niemieckiej, załamała się, a niemal cała 2 Armia pod dowództwem generała Aleksandra Wasiliewicza Samsonowa uległa zniszczeniu. Bitwa zwana przez Rosjan bitwą pod Soldau, okrzyknięta przez niemiecką propagandę "drugą bitwą pod Tannenbergiem", przyniosła zwycięzcom przejęcie inicjatywy na froncie wschodnim wojny, do której jakiś czas potem przylgnęło miano światowej. Wielkie zwycięstwo oznaczało wielkie łupy wojenne. Podobno samych zdobytych koni było tyle, że aby je przewieźć, potrzebnych było kilkadziesiąt pociągów. Kolej niemiecka uginała się także pod ciężarem około pięciuset dział oddanych przez kapitulującą rosyjską 2 Armię. Obłożenie jedynego w tamtym czasie dostępnego środka masowej lokomocji zwiększyło prawie sto tysięcy wziętych do niewoli poddanych cara. Dla kogo zwycięska bitwa mogła stać się utrapieniem? Z pewnością dla generała Emila Friedricha z Unterkunftsdepartment, który w błyskawicznym czasie zmuszony był przygotować obozy jenieckie zdolne pomieścić dziewięćdziesiąt dwa tysiące ludzi.

"Deutsche Wirtschaft"

Baraki strażników na terenie obozu jenieckiego w Czersku | Odkrywca

Tak powstały obóz jeniecki w Tucholi i niedługo później w Czersku. Budowane w pośpiechu rękami wziętych do niewoli Rosjan. Owym obozom daleko było do propagowanego w tamtym czasie "niemieckiego porządku". Molochy, które miały pomieścić po kilkadziesiąt tysięcy jeńców, zasłynęły z tragicznych warunków bytowych, stając się prawdziwymi pomnikami maksymy "Vae victis". Przybyli do Czerska jeńcy wzięci w bitwie pod Tannenbergiem, w obliczu nadchodzącej zimy, zdani byli na samych siebie. Własnymi rękami wznosili ziemianki i baraki, aby jakoś przetrwać nadchodzące mrozy. Wielu z nich nie dotrwało do wiosny. Żołnierz rosyjskiej armii Stanisław Stabno relacjonował: "Tuż po przybyciu do obozu ludzie padali jak muchy. Trupy grzebaliśmy w ziemi, w miejscu w którym miał powstać cmentarz"1. Wybuchające co chwila epidemie gruźlicy układu oddechowego oraz innych organów, zapalenia płuc, duru (tyfusu) plamistego i brzusznego, ospy, cholery azjatyckiej, tężca, febry czerwonki oraz grypy tzw. hiszpanki zbierały w Czersku czarne żniwo, pochłaniając kilkadziesiąt ludzkich istnień dziennie. Na tle pozostałych obozów jenieckich, w ponurym rankingu śmiertelności jeńców, Kriegsgefangenenlager Czersk znajdował się w ścisłej czołówce, osiągając zastraszający wynik 25% jeńców. Całości dopełniał stosunek nadzorców do przetrzymywanych, który używając eufemizmów określić można jako "surowy".

W takiej ziemiance mieściło się 150 jeńców | Odkrywca

Przez obóz przewinęło się wiele narodowości, z których najliczniej występowali poddani cara. Pośród nich znajdowało się sporo Polaków. Dobitnie podkreśla to relacja legionisty Stanisława Gilowskiego: "W listopadzie 1916 roku nadszedł rozkaz z Gdańska, żeby cały obóz z Bytowa przenieść do Czerska. Więc jazda do Czerska, tutaj nowe katusze w norach podziemnych, w których setki Polaków pomarło"2. Za drutami obozu przetrzymywani byli także Rumuni, Serbowie, Włosi, Anglicy, Francuzi, Portugalczycy oraz Belgowie.

Z wizytą w Czersku

Ekspozycję jenieckich pamiątek można podziwiać w nieodległej Czarnej Wodzie | Odkrywca

Bogatszy o tę wiedzę odwiedziłem z kamerą i wykrywaczem tereny dawnego obozu jenieckiego w Czersku. Sposobność do odwiedzin dał mi pasjonat odkrywania historii - Piotr Szulc, który od lat interesuje się terenami położonymi nieopodal wsi Łukowo, gromadząc pamiątki po jeńcach Mannschaftslager Czersk. Posiadając pozwolenia na legalne prowadzenie poszukiwań z wykrywaczem metali przez wiele lat przemierzał olbrzymi obszar, na którym niegdyś rozpościerał się obóz jeniecki. Zgromadzona w ten sposób kolekcja stała się podstawą do ekspozycji, którą dzięki gościnności burmistrza Czarnej Wody podziwiać można w izbach Wystawy Przyrody Borów Tucholskich i Doliny Rzeki Wdy. Korzystając z zaproszenia Piotra, mogliśmy bliżej zapoznać się z historią obozu.

Kartka pocztowa, na której uwiecznione ostały baraki dla strażników. Podpisy pochodzą z epoki | Odkrywca

Obóz jeniecki w Czersku doczekał się serii pocztówek, uwieczniających równe rzędy baraków i półziemianek, otoczonych drutami kolczastymi. Na owych zdjęciach pozują głównie wachmani, choć zdarzają się zbiorowe zdjęcia grup jeńców (głównie rosyjskich). Do dziś nie odnaleziono planu całego założenia obozowego, który zapewne czeka na swego odkrywcę w przepastnych archiwach niemieckich. Próba posłużenia się wynikami ogólnodostępnych map, sporządzonych techniką skaningu laserowego, doprowadziła zainteresowanych tematem obozu w Czersku archeologów z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN do wyciągnięcia wyjątkowo mało precyzyjnych wniosków. Zemściło się bazowanie na jednej tylko metodzie badawczej, w tym przypadku interpretacji obrazów wykonanych w technice LIDAR. Ujawniła ona tylko tę część założenia obozowego, jaka znajdowała się w terenie mało przekształconym intensywną gospodarką rolną, a mówiąc po ludzku - nie przeorywaną rokrocznie przez rolników. Szumne oświadczenie zespołu badawczego Państwowej Akademii Nauk o "poznaniu rozplanowania niemieckiego obozu jenieckiego" mijało się z prawdą i ograniczało się do wyróżnienia około setki obiektów, które interpretować można jako relikty budynków pochodzących z czasów użytkowania obozu. Już pierwszy rzut oka na zaproponowaną planigrafię wystarczył, żeby domyślać się, że moi szanowni koledzy poszli po linii najmniejszego oporu. Dowód na poparcie tej tezy odnalazłem stosunkowo szybko, z zasobów cyfrowych Królewskiej Biblioteki w Kopenhadze wyciągając skan raportu duńskiego Czerwonego Krzyża, który 16 października 1915 roku wizytował obóz w Czersku.

Obozowe życie

W położonym poza terenem obozu tartaku zatrudniani byli więźniowie, którzy za swą pracę otrzymywali stawki pięćdziesięciokrotnie niższe niż Niemcy | Odkrywca

Te półtorej stronicy tekstu jest obecnie najbardziej wiarygodnym i najprecyzyjniejszym dostępnym źródłem do poznania obozu w pierwszym roku jego użytkowania. Z raportu tego wynika, że w momencie wizytacji był on w stanie pomieścić około 25 tysięcy jeńców i podzielony był na cztery sektory. Komisja została poinformowana o planowanej rozbudowie obozu o dwa kolejne sektory3, z których każdy pomieścić miał po pięć tysięcy jeńców. Podobozy o numerach III i IV składały się z około setki obiektów półziemiankowych zdolnych pomieścić po 150 ludzi. Owe półziemianki ogrzewały murowane piece. Jeńcy spali tam na wypełnionych słomą materacach, przydziałowo posiadając po dwa koce. Podobóz II składał się z 50 obiektów półziemiankowych podobnych do tych z opisywanych wyżej, ponadto stało tam jeszcze 17 namiotów, z których korzystano w sezonie letnim. Na terenie tego podobozu znajdował się obiekt kąpielowy oraz sektory służące izolacji nowo przybyłych jeńców. Inspektorzy otrzymali zapewnienie wybudowania kolejnych czterech obiektów kąpielowych. W podobozie I znajdowały się duże drewniane baraki, mieszczące po 450 jeńców oraz 40 obiektów półziemiankowych, w których znajdowały się takie udogodnienia jak bieżąca woda czy oświetlenie elektryczne. Każda półziemianka posiadała swego komendanta oraz tłumacza. Mieszkańcy obozu narzekali na wyżywienie i złe traktowanie. Jeńcy wykonujący prace obozowe byli wynagradzani. Najlepiej zarabiali kucharze, którzy za swe usługi otrzymywali po 70 fenigów dziennie. Dniówka szewca wynosiła 60 fenigów. Jeńcy zatrudnieni przy rozbudowie obozu zarabiali po 10 fenigów dziennie [w tamtym czasie średnia płaca robotnika w Niemczech wynosiła ponad 5 marek dziennie - przyp. autora4]. Życie każdego z podobozów koncentrowało się przy położonych między barakami kotłach, w których gotowano wodę na herbatę, czy do kąpieli. Więźniowie wnioskowali o zwiększenie ilości takich kotłów. Na terenie obozu w Czersku znajdowały się dwa lazarety. Inspektorzy Czerwonego Krzyża w pierwszym z nich zastali 429 chorych, z czego 200 cierpiało na urazy wymagające interwencji chirurga, natomiast ponad połowę hospitalizowanych stanowili chorzy na gruźlicę. W drugim lazarecie w momencie wizytacji leczonych było 412 jeńców.

Wnętrze półziemianki jenieckiej | Odkrywca

Trzeci lazaret położony był w samym Czersku, w starym budynku fabrycznym. Inspektorzy zastali w nim 1539 Rosjan, którzy ciężko ranni zostali wzięci do niewoli, z tego powodu śmiertelność w tym lazarecie sięgała 10% hospitalizowanych. W owym szpitalu pracowało siedmiu niemieckich i siedmiu rosyjskich lekarzy. Rosjanie narzekali na protekcjonalne traktowanie ich przez niemieckich kolegów po fachu, które sprowadzało rolę tych ostatnich do lekarzy pomocniczych.

Wnętrze baraku jenieckiego niewiadomego przeznaczenia - świetnie widoczny murowany piec | Odkrywca

Stan obecny

Reasumując: 30 hektarów powierzchni, grubo ponad dwieście budynków przeznaczonych jako lokum dla jeńców, cztery podobozy zdolne pomieścić 25 tysięcy ludzi i w perspektywie budowa dwóch kolejnych podobozów. Koszary strażników, lazarety, łaźnie, pompy, kuchnie, kantyny, zakłady szewskie. Prawdziwe miasto o populacji czterokrotnie przewyższającej zaludnienie ówczesnego Czerska. Co z tego pozostało?

Na zachodnim skraju miasta rozpościera się cmentarz żołnierzy rosyjskich. Równe rzędy krzyży, a w centralnym punkcie estetyczny pomnik, zaprojektowany przez architekta Jana Trzcińskiego, upamiętnia zmarłych z chorób i wycieńczenia Rosjan. Reszty trzeba się domyślać. Kiedy kilkadziesiąt lat temu po raz pierwszy odwiedziłem teren obozu, miałem sposobność rozmowy ze starszą panią, której ojciec pracował przy rozbiórce baraków. Ze względu na zagrożenie epidemią rozbierano tylko dachy, reszta była palona, zaś zagłębienia po obiektach półziemiankowych zakopywano. Z tego też powodu duża część obiektów infrastruktury obozowej jest obecnie niewidoczna nawet na mapach wykonanych dzięki zastosowaniu techniki cieniowania ISOK wysokiej rozdzielczości. Dopiero eksploracja za pomocą wykrywaczy metali zaczęła ujawniać, w pozornie pustych strefach, ślady niewidocznych już półziemianek i baraków w postaci gruzowisk po piecach ogrzewających owe drewniane budynki. Ślady takie zaczynały być czytelne na głębokości metra poniżej obecnego poziomu gruntu, jako warstwa metrowej miąższości, złożona z pokruszonych cegieł, przemieszanych z puszkami po konserwach i rzeczami osobistymi jeńców. Na przyległym do terenu cmentarza pastwisku znajdowały się baraki, których nasypy nie są widoczne na zdjęciach opracowanych metodą skaningu laserowego. Jeśli jednak będąc na miejscu, rzucić okiem na pozornie płaskie pole, można zauważyć układające się na osi północ-południe kilkudziesięciometrowej długości, ledwie czytelne wyniesienia, którym towarzyszą położone przy ich krawędziach (czyli pod oknami baraków) śmietniki kryjące przedmioty ewidentnie związane z czasami użytkowania obozu. Na południowo-zachodnim skraju Mannschaftlager Czersk widoczne są ślady po bocznicy kolejowej, na której wyładowywano wziętych do niewoli nieszczęśników.

Najbardziej charakterystyczny guzik Wielkiej Wojny | Odkrywca

Eksplorację czas zacząć!

Obóz od dziesięcioleci jest eksplorowany przez całe rzesze poszukiwaczy, przez co dosłownie wszędzie, obok mniej lub bardziej zasypanych wkopów, walają się niechciane "znajdki" w postaci przerdzewiałych puszek, manierek czy elementów konstrukcyjnych budowli obozowych. Zabierając się do realizacji programu, zdawałem sobie sprawę z faktu, że wchodzę na teren mocno przeszukany. Jedyną słuszną metodą wydawało się namierzenie głębokich anomalii elektromagnetycznych, znajdujących się poza zasięgiem wykrywaczy "monetkowych". Próby użycia wykrywacza ramowego zakończyły się fiaskiem ze względu na obfite występowanie zalegających pod ściółką dużych przedmiotów żelaznych, takich jak drzwiczki pieców czy elementy konstrukcyjne baraków, które mocno utrudniały pracę. Strzałem w dziesiątkę okazało się użycie starego, dobrego "smętka", uzbrojonego w największą dostępną cewkę o średnicy 37 centymetrów. Mając spore doświadczenie w interpretacji odczytów wykrywacza tego typu, eksplorowałem tylko anomalie znajdujące się na progu zasięgu, przy jednoczesnym ustawieniu dosyć silnej dyskryminacji. W ten sposób namierzałem tylko głęboko zasypane skupienia przedmiotów metalowych, czyli mówiąc wprost - śmietniki obozowe. W jednym z sektorów obozu natrafiliśmy na relikty po nadzorcach: guziki, trzy niemieckie klamry M 1895 oraz klamrę M 1915, a także znak tożsamości Hansa Schimriek ze zdwojonego plutonu telefonicznego (Fernsprech Doppelzug). Znaleziska łusek wskazują, że obozowi wachmani uzbrojeni byli między innymi w mocno już podówczas trącące myszką Mausery M 1871. W czeluściach zasypanej półziemianki, kryjących zawalisko pieca, natrafiliśmy na francuską manierkę model 1877, zalegającą pośród setek przerdzewiałych puszek. Ślady po jeńcach francuskich rzadko zdarzały się w Czersku (na cmentarzu jenieckim w Czersku pochowano 49 żołnierzy francuskich, co w porównaniu z 3700 pogrzebanymi tam Rosjanami może świadczyć o nikłym udziale Francuzów w jenieckich strukturach obozu). Z innego śmietnika "wyskoczyły" współegzystujące ze sobą guziki brytyjskie, rosyjskie, a także nakładka z niemieckiej klamry wojskowej M 1895. Obracając w dłoni skorodowany guzik wojsk Wspólnoty Brytyjskiej, natychmiast przypomniałem sobie relację o przeprowadzonej na terenie obozu w Czersku ekshumacji sześćdziesięciu czterech poddanych korony brytyjskiej, do której doszło w latach dwudziestych ubiegłego wieku. Wspominał o niej współczesny wydarzeniom artykuł prasowy: "Bawiąca w Czersku, komisja angielska zajmująca się wygrzebywaniem trupów angielskich jeńców wojennych [Commonwealth War Graves Commission przeprowadziła tę ekshumację w dniach 15-19 września 1925 roku - przyp. autora], uczyniła straszne i zgrozą przejmujące spostrzeżenie. Oto u przeszło 20 spośród 64 wydobytych trupów stwierdzono rozbite czaszki za pomocą tępego narzędzia"5.

Guziki stanowią najpopularniejszą "znajdkę" na terenie czerskiego obozu | Odkrywca

Podczas dwudniowej eksploracji nie odnaleźliśmy żadnego przedmiotu, który można ewidentnie powiązać z jeńcami rumuńskimi. Szkoda, bo obok Rosjan to właśnie oni stanowili najliczniejszą grupę przetrzymywanych w Kriegsgefangenenlager Czersk.

Według oficjalnych danych w obozie w Czersku śmierć miało ponieść około 1100 Rumunów, choć dane te wydają się być sporo zaniżone. W zbiorach Piotra Szulca znajduje się duża liczba pamiątek po żołnierzach, którzy w latach 1916-1917 starli się z oddziałami niemiecko-austriackimi w Siedmiogrodzie, a potem zmuszeni zostali do rozpaczliwej obrony własnej ojczyzny. Najbardziej charakterystyczne są rumuńskie wojskowe znaki tożsamości. Całkowicie różnią się od znanych nam żetonów, w swym kształcie nawiązując do zdwojonego krzyża, nazywanego także "krzyżem rumuńskim"6. O tragicznych losach więzionych w czerskim obozie rumuńskich żołnierzy świadczy notatka prasowa z 1925 roku, przytaczająca relację jednego z mieszkańców Czerska: "(...) Najgorzej powiodło się jeńcom rumuńskim, których pewnego dnia w liczbie 4000 przywieziono do obozu. Pomimo że obóz był w połowie pusty, rzekomo dla nich nie znaleziono miejsca. Było to zimą, śnieg i mróz utrudniały marsze, a jeńcy byli lekko ubrani. Następnego dnia jednak zapędzono ich do Tucholi. I tam nie było miejsca, a więc dalej do Czarnego (Hammerstein), a potem do Bytowa; w końcu odtransportowano ich z powrotem do Czerska. Gdy otwarto wagony napełnione jeńcami, przedstawił się oczom okropny widok - wśród setek trupów zaledwie kilku żywych wyszło z tej udręki (...)"7. Jakkolwiek wiarygodna byłaby ta relacja, stanowi z pewnością reminiscencję szczególnie okrutnego traktowania Rumunów w czerskim obozie, zakorzenioną w świadomości świadków tamtych wydarzeń.

Dosyć powszechnym znaleziskiem z terenu obozu są jenieckie znaki tożsamości pochodzące z wspomnianego w cytowanej wyżej relacji obozu w Czarnem (Hammerstein). Są one z pewnością świadectwem relegowania grup jeńców z największego obozu jenieckiego tamtych czasów8 do Czerska.

Niemieckie klamry wydobyte podczas realizacji programu Poszukiwacze Historii | Odkrywca

Jak na złość w trakcie realizacji programu nie udało się nam znaleźć żadnej klamry armii carskiej. W przygotowanej przez Piotra ekspozycji muzealnej dumnie prezentują się wydobyte na terenie obozu "priażki" niemal wszystkich rodzajów broni armii Imperium Romanowów. Liczną grupę zabytków stanowią rosyjskie dewocjonalia, takie jak ikony podróżne czy prawosławne krzyżyki. Najbardziej fascynujące są przejawy sztuki obozowej, wśród których wyróżnia się misternie ozdobiona inskrypcjami i rysunkami aluminiowa manierka armii rosyjskiej wz. 1899, stanowiąca pamiątkę wzięcia do niewoli 15 kwietnia 1915 roku. Uwięzieni za drutami kolczastymi ludzie próbowali zapomnieć o okrutnych warunkach, w jakich przyszło im przebywać, oddając się rozmaitym zajęciom. Mimo głodowych stawek proponowanych przez Niemców gremialnie zgłaszali się do rozmaitych robót poza terenem obozu. Według raportu Czerwonego Krzyża z kwietnia 1916 roku w obozie o powierzchni 30 hektarów zastano w trakcie wizytacji około trzech tysięcy jeńców, co według mojej oceny stanowiło zaledwie 10% jego "pensjonariuszy". Reszta w tym czasie zatrudniona była w zastępstwie Niemców, których stopniowo pochłaniały fronty Wielkiej Wojny. Niewiele wiadomo o tych komandach pracy. Często oddalone były one od obozu o kilkadziesiąt kilometrów, jak na przykład Plewno pod Świeciem czy Tczew. Z pewnością jednak większość jeńców zatrudnionych było w bezpośredniej bliskości obozu, tak aby po skończonej pracy pieszo wrócić na nocleg do swych baraków.

Obóz w Czersku dzięki swym rozmiarom i specyfice położenia jeszcze długo będzie zaskakiwał różnorodnością znalezisk, których interpretacja z pewnością rzuci nowe światło na mało poznaną historię tego strasznego miejsca.

Artykuł ten dedykuję Piotrowi Szulcowi, niestrudzonemu tropicielowi tajemnic obozu w Czersku. Jego zapał stał się natchnieniem dla historyków, archeologów i dziennikarzy, którzy w ciągu ostatnich lat zajmowali się problematyką tego obozu i choć większości z nich trudno się jest do tego przyznać, to bez Piotra tkwiliby w miejscu po dziś dzień.

Olaf Popkiewicz - poszukiwacz, który został archeologiem, redaktor i prowadzący program Poszukiwacze Historii.

PRZYPISY
1 Z. Karpus, "Obozy jeńców wojennych z państw Ententy na ziemiach polskich pod panowaniem pruskim", [w:] "Społeczeństwo polskie na ziemiach pod panowaniem pruskim w okresie I wojny światowej", pod red. M. Wojciechowskiego, Toruń 1996, s. 155; J. Milewski, "O zapomnianym cmentarzu jeńców rosyjskich z I wojny światowej w Czersku", "Jantarowe Szlaki", 1975, s. 51.
2 S. Gilowski, "W barakach Bytowa i Czerska", [w:] "Za kratami więzień i drutami obozów. Wspomnienia i notatki więźniów ideowych z lat 1914-1921", t. II, Warszawa 1928, s. 118-119.
3 Według informacji Międzynarodowego Czerwonego Krzyża pochodzących z wizytacji komisji 19 kwietnia 1916 roku czerski obóz zajmował powierzchnię 300 hektarów i składał się z pięciu sektorów, co oznaczać by mogło, że w niecały rok po pierwszej wizytacji obóz rozrósł się o jeden z dwóch planowanych w 1915 roku sektorów.
4 A. Maylander, "Wages in Germany", Monthly Review of the U.S. Bureau of Labor Statistics, Vol. 5, No. 6 (December, 1917), pp. 40-50.
5 Słowo Pomorskie, 1925.09.23, R. 5, nr 220.
6 Krzyż ten, wcześniej w Rumunii rzadko stosowany, stał się symbolem heraldycznym wprowadzonym na szerszą skalę w 1864 roku przez księcia Rumunii Aleksandra Jana Cuza poprzez ustanowienie przez niego odznaczenia tym krzyżem ozdobionego, które w 1881 roku nazwane zostało Orderem Gwiazdy Rumunii.
7 Słowo Pomorskie, 1925.10.07, R. 5, nr 232.
8 W raporcie duńskiego Czerwonego Krzyża z 14 października 1915 roku Mannschaftlager Hammerstein opisany jest jako największy niemiecki obóz dla jeńców rosyjskich, w którym ma być przetrzymywanych około 62 tysięcy ludzi.

Źródło: https://wydarzenia.interia.pl/kraj/news ... Id,2622707