Wielka Słońca

[piozykow]

W Wielkiej Słońcy do początków II wojny światowej zamieszkiwał w swoim dworku (nie istnieje) adwokat Edmund Marszałek wraz z rodziną.
Edmund Marszałek i jego siostra zostali zamordowani przez Niemców w Tczewie.
Synowie Stefan i Tadeusz zginęli w Powstaniu Warszawskim.

[Wałasz]

W księgach gospodarstw rolnych województwa pomorskiego S. Mantheya z lat 1923 i 1929 są podani następujący właściciele ziemscy z Wielkiej Słońcy: Trzęsiak Jan - 132 ha, Kröhling Helmut - 109 ha, Kröhling Kurt - 70 ha, Ornass Jan - 68 ha, Winkel Leon - 59 ha. W centrum Wielkiej Słońcy na mapie z 1934 r. widać 4 podwórza gospodarstw - przypuszczam, że ziemie Kurta Kröhlinga nie miały zabudowań, gdyż w sąsiednich Rybakach i Małej Słońcy miał swoje główne majątki.

Czy wiadomo, do której z tych posiadłości należał ten dwór ze zdjęcie? Czy ten budynek cały czas istnieje albo przynajmniej wiadomo, gdzie się znajdował?

[piozykow]

Nie istnieje, jak napisane w poście. Obecnie na miejscu dworu istnieje prywatne przedsiębiorstwo produkcji drewnianych palet. Na podworskim terenie zachowało się jeszcze trochę starodrzewia. W Wielkiej Slońcy zachowały się bodajże jeszcze dwa podobne do Marszałków małe dworki.

[spaff]

Poniższe dotyczy miejscowości Mala Słońca, ale nie będę rozpoczynał nowego wątku.

Profile i opisy stanowisk geologicznych Kujaw i Pomorza (1936 rok), Ludwik Sawicki (1893–1972)

W. Mała Słońca, pow. Tczew. Odkrywka w wysokim brzegu na peryferii parku folwarcznego





Źródło:
https://fbc.pionier.net.pl/id/nnV4q8s

[spaff]

Poniższe dotyczy miejscowości Mala Słońca, ale nie będę rozpoczynał nowego wątku.

To jeszcze raz Mała Słońca:

Gazeta Toruńska 1910, R. 46 nr 98

Pierwszego jesiotra w tym roku ułowił we Wiśle dn. 25-go bm. rybak Jahn z Małej Słońcy. Ryba ta waży 160 funtów.



Według chata GPT: 160 funtów x 0,467711 kg/funt = 74,83376 kg - kawał "kabana".

[Wałasz]

To ja dodam jeszcze tytułem ciekawostki, że obszary dworskie Mała Słońca i Rybaki wspólnie z gminą wiejską (ówczesnym odpowiednikiem sołectwa) Wielka Słońca wchodziły w skład wójtostwa Słońca z siedzibą w Wielkiej Słońcy: http://www.territorial.de/dawp/prstargd/schlanz.htm

Tam też mieścił się od 1874 r. Urząd Stanu Cywilnego na ten obręb. Jeśli ktoś poszukuje osób z tych terenów, to powinien szukać w tym zasobie (póki co zdigitalizowane do 1916 r.): https://metryki.genbaza.pl/genbaza,list,355679,1

W 1934 r. zlikwidowano wójtostwa (dawne pruskie Amtsbezirk) i utworzono duże gminy zbiorowe, a małe gminy przekształcono w gromady (w PRL ostatecznie zrobili z tego sołectwa). Ta koncepcja samorządu terytorialnego przetrwała do dziś, mimo rożnych modyfikacji po drodze. Cały obwód Wielka Słońca znalazł się w 1934 r. w gminie zbiorowej Subkowy. Nawet hitlerowcy tego nie zmienili (poza powrotem do terminu "Amtsbezirk" i do niemieckich nazw miejscowości): http://www.territorial.de/dawp/dirschau/subkau.htm

[mzk]

To ja dodam jeszcze tytułem ciekawostki, że obszary dworskie Mała Słońca i Rybaki wspólnie z gminą wiejską (ówczesnym odpowiednikiem sołectwa) Wielka Słońca wchodziły w skład wójtostwa Słońca z siedzibą w Wielkiej Słońcy: http://www.territorial.de/dawp/prstargd/schlanz.htm

Tam też mieścił się od 1874 r. Urząd Stanu Cywilnego na ten obręb. Jeśli ktoś poszukuje osób z tych terenów, to powinien szukać w tym zasobie (póki co zdigitalizowane do 1916 r.): https://metryki.genbaza.pl/genbaza,list,355679,1

W 1934 r. zlikwidowano wójtostwa (dawne pruskie Amtsbezirk) i utworzono duże gminy zbiorowe, a małe gminy przekształcono w gromady (w PRL ostatecznie zrobili z tego sołectwa). Ta koncepcja samorządu terytorialnego przetrwała do dziś, mimo rożnych modyfikacji po drodze. Cały obwód Wielka Słońca znalazł się w 1934 r. w gminie zbiorowej Subkowy. Nawet hitlerowcy tego nie zmienili (poza powrotem do terminu "Amtsbezirk" i do niemieckich nazw miejscowości): http://www.territorial.de/dawp/dirschau/subkau.htm

I tak i nie. W strukturze pomorskiej po 1920 r. mamy do czynienia z gminami jednostkowymi (na czele których stoją sołtysi) i obwody wójtowskie (z wójtem na czele), które skupiały kilka gmin jednostkowych. Potem faktycznie mamy w 1934 r. gminy zbiorowe i gromady. Komuniści zostawią ten podział, chociaż - w odróżnieniu od dokumentacji z lat 1934-1939 - nie będą operowali nazwą "zbiorowa". Podzielą je na miejskie i wiejskie. Gromady natomiast - w przypadku powiatu tczewskiego - pozostaną w niezmienionym kształcie. Musimy jednak pamiętać....że od 1950 r. nie ma już w Polsce samorządu terytorialnego. Mamy do czynienia z terenowymi organami jednolitej władzy. W 1954 r. (de facto 1955) mamy podział na nowe gromady, które zastępują gminy. Likwiduje się również stanowisko sołtysa. Teraz mamy do czynienia z przewodniczącym gromadzkiej rady narodowej. Tak jest do 1972 (de facto 1973 r.) kiedy powracają gminy, a znikają gromady. Pojawiają się znowu sołectwa, tym razem jako jednostki pomocnicze gmin....były potrzebne, bo zlikwidowali powiaty....

[Wałasz]

Dzięki za doprecyzowanie. Post pisałem trochę na szybkiego, używając skrótów myślowych i nie ująłem wszystkich tych "niuansów" samorządowych, zwłaszcza z okresu PRL. Zgadza się - do ok. 1934 r. gminy były generalnie jednowioskowe i była to pozostałość przepisów z czasów zaboru pruskiego. W ogóle jest pewien zamęt, bo na czele "pruskiej" wsi stał kiedyś Schulze (sołtys), a - bodajże od 1874 r. - Gemeindevorsteher (naczelnik gminy). Trochę inaczej było w przypadku folwarków i obszarów dworskich, bo tam jego naczelnik (dzierżawca domeny lub właściciel dóbr) miał kompetencje zarządcze. Amtsbezirk (tłumaczony często jako "obwód urzędowy") - to obszarowo coś pośredniego między dzisiejszą gminą i sołectwem, ale naczelnik pod względem kompetencji byłby też czymś pośrednim miedzy współczesnym sołtysem a wójtem. W 1920 r. tytuł Gemeindevorsteher został przez polskie przepisy zastąpiony Sołtysem, a Amtsvorsteher - wójtem. Tyle że - inaczej niż dziś - sołtys stał na czele gminy (głównie jednowioskowej), a wójt kierował wójtostwem (dawnym Amtsbezirk). Taka ciekawowska, że w przypadku prowincji poznańskiej, zdarzało się używanie terminu "Woytbezirk" zamiast "Amtsbezirk": http://www.territorial.de/wart/dietfurt/amtsbez.htm To już bardziej przypomina nazwą wójtostwo.

W każdym razie to, co zrobiono w ramach reformy samorządowej lat 30., w dużej mierze nadało ton późniejszym zmianom, choć faktycznie przebiegały one dość burzliwie w okresie PRL. Co ważne - od 2 poł. lat 20. do 1 poł. lat 30. likwidacji uległo wiele obszarów dworskich. Choć gminy były jednowioskowe, zdarzało się, że stały się de facto czymś w rodzaju "kryptosołectw", gdyby spojrzeć na to z punktu widzenia obowiązujących dziś przepisów. Przykładowo - właśnie piszę artykuł o dzielnicy Osowa w Gdańsku, która w większej części składa się z obszarów dwóch miejscowości - dawnej wsi Osowa (Espenkrug) i obszaru dworskiego Wysoka (Wittstock). Obszar dworski Wysoka uległ likwidacji przed 1930 r. w związku z parcelacją i miejscowość, mimo że była większa, włączono do sąsiedniej gminy Osowa. Dziś niektórzy nie wiedzą nawet, że mieszkają w Wysokiej - na wszystko mówi się Osowa. W przypadku Knybawy było dość podobnie - wcielono ją do gminy Bałdowo jeszcze przed reformą samorządową, jednak ciekawostką jest fakt, że - mimo likwidacji obszaru dworskiego - komisaryczny sołtys i wójt podpisywał się również jako przełożony obszaru dworskiego.

No to wyszedł nam taki "Off-topic" znów.