Witamy na stronie Wirtualnego Muzeum Tczewa.

Zapraszamy do zapoznania się z pasjonująca historią naszego miasta i jego mieszkańców.

  • Slide
  • Slide
  • Slide
  • Slide
  • Slide
  • Slide
  • Slide
  • Slide
  • Slide
  • Slide

Polska Rzeczpospolita Ludowa (1945 – 1989)

Okres Stalinowski (1945 -1956)

Tczew po II wojnie światowej był poważnie zniszczony. Uszkodzone były gazownia, elektrownia, zakłady wodno - kanalizacyjne, zniszczeniu uległa większość wiaduktów, ciągów komunikacyjnych i torowisk oraz 10 % zabudowy mieszkaniowej. Do tego dochodził brak żywności, dezorganizacja transportu, zniszczenia zakładów przemysłowych. Zdobywaniu Tczewa przez wojska radzieckie towarzyszyły rabunki i gwałty na ludności cywilnej. Armia Czerwona dokonywała masowych rekwizycji zboża i bydła, wywoziła wyposażenie przemysłowe i zajmowała zakłady na własny użytek.

Najważniejszym zadaniem nowych władz było zaopatrzenie ludności w żywność. Od maja 1945 roku wprowadzono kartki na niektóre artykuły spożywcze. Zarząd Miejski dodatkowo zobowiązał osoby posiadające gospodarstwa na terenie miasta do dostaw mleka i żywca. W poprawie sytuacji wydatnie pomagały Kuchnie Ludowe prowadzone przez Polski Czerwony Krzyż, organizacje charytatywne oraz stołówki przyzakładowe. Szczególnie trudna była sytuacja mieszkaniowa. W omawianym okresie oddano do użytku jedynie trzy odbudowane i dwa nowe budynki mieszkalne, co nie zaspokajało potrzeb ludności.  Rozwiązanie stosowane przez władze polegało na dokwaterowywaniu lokatorów zgodnie z  tzw. normą lokalową. Spowodowało to, że Tczew miał jeden z najwyższych w województwie gdańskim wskaźnik zagęszczenia mieszkań.

Tczewskie zakłady przemysłowe zostały ogołocone z wyposażenia i w dużej mierze zdewastowane, jedynie część urządzeń Arcony i zakładu Muscate udało się uchronić przed wywiezieniem do ZSRR. Pozwoliło to na uruchomienie, choć w ograniczonym zakresie, produkcji i stopniowe zwiększanie zatrudnienia. Działalność wznowiły również drożdżownia i fabryka obuwia. Na mocy ustawy z 3 stycznia 1946 roku przemysł został znacjonalizowany. Arkonę przekształcono w Pomorską Fabrykę Gazomierzy, a Muscate przejęła Techniczna Obsługa Rolnictwa. W założeniu planistów Tczew miał stanowić satelitę dla Trójmiasta, stąd w mieście rozwijano przemysł uzupełniający m.in. stocznię rzeczną. Również rozwój prywatnego handlu, rzemiosła i spółdzielczości, początkowo korzystny, został zahamowany przez dekrety władz centralnych.

Trudną sytuację miasta pogarszał brak przyznania przez władze wojewódzkie dodatkowych środków na odbudowę. W pierwszej kolejności wyremontowano ujęcie wody w Parku Miejskim i uszkodzoną przez bomby gazownię. Najważniejszą inwestycją miejską było oddanie do użytku w 1949 roku nowego dworca kolejowego, który zastąpił dotychczasowy, spalony po wkroczeniu Rosjan.

Przez pierwsze tygodnie władzę w mieście sprawowała radziecka Komendantura Wojenna, której zadaniem było zabezpieczanie tyłów frontu, organizacja życia w mieście oraz, a może przede wszystkim, zwalczanie ruchu niepodległościowego i wprowadzanie nowego politycznego ładu. W czerwcu 1945 roku Komendantura przekazała władzę lokalnym strukturom administracji. Ustrój władz miejskich opierał się na dekretach z 1944 roku, które łączyły przedwojenne instytucje samorządowe z wzorowanymi na radzieckich instytucjami rad narodowych. Podział kompetencji między nimi nie był jasny. Władzę w mieście sprawował z jednej strony Zarząd Miejski i burmistrz, a z drugiej Miejska Rada Narodowa. Monopol na władzę zyskała Polska Partia Robotnicza, której kierownictwo, wobec początkowej słabości lokalnych struktur partyjnych, opierało się na aktywistach przysłanych z zewnątrz. Ustalanie kandydatur na wszystkie stanowiska odbywało się w ramach Komisji Porozumiewawczych Stronnictw Politycznych, które były zdominowane przez PPR i jej satelity. Każda z tych decyzji musiała być jeszcze zatwierdzona przez wojewodę, co gwarantowało korzystny dla władz komunistycznych wybór. Ze względu na niższą niż ustawowo wymagana liczbę mieszańców, Tczew nie był miastem wydzielonym i do 1953 roku administracyjnie podlegał władzy powiatowej. W 1950 roku prezydia rad narodowych przejęły funkcję zlikwidowanych jednostek administracyjnych i stały się centrami władz terenowych. Do 1954 roku radni byli delegowani przez lokalne środowiska i organizacje społeczne podporządkowane Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, następnie wybierani w wyborach z kandydatów przedstawianych przez partie polityczne. W latach 1949-1951 miejski komitet PZPR przeprowadził czystki kadrowe zastępując część dotychczasowych działaczy osobami z awansu społecznego.

Władze komunistyczne przystąpiły do całkowitego podporządkowania sobie społeczeństwa. Pierwszym posunięciem były represje w stosunku do pozostałej w mieście ludności niemieckiej. Niemców zgromadzono w obozie przy ul. Wojska Polskiego zwanym kolonią niemiecką. W krótkim czasie ulokowano w nim 2 tys. osób. Zostały one objęte obowiązkiem pracy przy naprawie mostu przez Wisłę i odgruzowywaniu miasta, za co otrzymywały niższe wynagrodzenie i mniejsze przydziały na kartki żywnościowe. W kwietniu 1945 roku Niemcy zostali zobowiązani do noszenia na plecach i piersiach swastyk, jednak władze miejskie po tygodniu wycofały się z tego zarządzenia. W nocy z 21/22 listopada 1945 roku grupa kilkudziesięciu żołnierzy i cywilów pod przywództwem burmistrza, komendanta MO i dowódcy jednostki wojskowej dokonała rabunku mieszkań Niemców i osób za nich uznanych. Sytuacja w mieście oraz planowane przesiedlenia spowodowały w niedługim czasie wyjazd większości mieszkańców Tczewa pochodzenia niemieckiego. W latach 40. władze komunistyczne skupiły się na walce z mającym duże poparcie społeczne Polskim Stronnictwem Ludowym oraz, przy pomocy NKWD i Urzędu Bezpieczeństwa, represjonowały członków organizacji niepodległościowych. Oblicza się, że z Tczewa w głąb ZSRR wywieziono około 50 osób.

Od odwilży do upadku (1956 – 1989)

Po zastoju początku lat 50. kolejne dziesięciolecia przyniosły bardziej dynamiczny rozwój Tczewa. Powstały nowe osiedla bloków budowanych z wielkiej płyty: Śródmieście II, Czyżykowo i przede wszystkim Suchostrzygi, gdzie w latach 70. i 80. zbudowano najwyższe budynki mieszkalne. Pośpiech i oszczędności powodowały, że budynki te nie były najlepszej jakości, co odbijało się niekorzystnie na komforcie mieszkań. Mimo stosunkowo dużego tempa robót, budownictwo nie zaspokajało – szczególnie w późniejszym okresie – potrzeb mieszkaniowych ludności. W zamyśle władz rozwiązaniem tego problemu było umożliwienie budowania domów jednorodzinnych na przeznaczonych do tego osiedlach, jak Bema,  Staszica czy Prątnicy, jednak braki materiałów budowlanych, których większość była wykorzystywana na potrzeby wielkich budów, znacznie ograniczały możliwości osób prywatnych.

Po zakończeniu planu sześcioletniego władze PRL zdecydowały się zwiększyć finansowanie rozbudowy potencjału przemysłowego mniejszych ośrodków. Dzięki przyznanej dotacji  stworzono w 1959 roku największy zakład przemysłowy Tczewa – Zakład Sprzętu Motoryzacyjnego, produkujący skrzynie biegów i koła zębate.  Również Pomorska Fabryka Gazomierzy zwiększyła zakres produkcji, poza gazomierzami i aparaturą gazowniczą rozpoczęła produkcję kuchenek gazowych. Także Stocznia Rzeczna, dotychczas zajmująca się remontami, od 1958 roku rozpoczęła produkować jednostki wodne: statki pasażerskie, holowniki, pontony i pchacze. Mniejsze zakłady przemysłowe istniejące w tym okresie, jak np. Fabryka Drożdży, także unowocześniały swoją produkcję. Poza zakładami przemysłowymi istniały w Tczewie również tzw. zakłady uspołecznione, jak Spółdzielnie Inwalidów, Spółdzielnia Pracy „Jedność”, Zakłady Mięsne, czy dynamicznie się rozwijająca  Spółdzielnia Przetwórstwa Rybnego „Troć”. Na terenie miasta istniał również dysponujący szklarniami Kombinat Owocowo-Warzywny „Malinowo”.

Po roku 1956 państwo złagodziło przepisy hamujące powstawanie handlu prywatnego, co zaowocowało zwiększeniem się liczby prywatnych sklepów. Liberalna polityka nie trwała jednak długo i w kolejnych latach powrócono do zwalczania prywatnej przedsiębiorczości, wzmacniając państwowe i uspołecznione przedsiębiorstwa (np. Spółdzielnia Inwalidów), dysponujące własną siecią hurtowni i sklepów. Nie zapewniały one jednak w pełni zaopatrzenia miasta w produkty spożywcze, przede wszystkim w mięso, sery i tłuszcze oraz w okresach przedświątecznych także w chleb. Nieco odmienne podejście władze reprezentowały w stosunku do rzemiosła, które mogło znacząco poprawić dostęp do usług i zaspokoić zapotrzebowanie na artykuły powszechnego użytku. Wydawano pozwolenia na otwarcie warsztatów rzemieślniczych, ale pilnowano aby sektor prywatny nie mógł konkurować z sektorem uspołecznionym. Obciążenia podatkowe, niższe zarobki i utrudniony dostęp do materiałów produkcyjnych ograniczały rozwój rzemiosła. W 1962 roku stworzono Rzemieślniczą Spółdzielnię Zaopatrzenia i Zbytu Surowców, która nieznacznie poprawiła zaopatrzenia prywatnych warsztatów.

Okres względnej stabilizacji zakończył się w Polsce w 1970 roku. Podniesienie norm pracy, spadek realnej wartości zarobków i braki na rynku doprowadziły do niezadowolenia społecznego, którego kulminacją były wydarzenia grudniowe na Wybrzeżu. Tczewskie zakłady przemysłowe aktywnie włączyły się do trójmiejskiej akcji strajkowej, załogi Fabryki Przekładni Samochodowych Polmo (dawne ZSM) i Gazomierzy utworzyły komitety strajkowe. Po pertraktacjach robotnicy podjęli normalną pracę. Wydarzenia grudniowe skłoniły władze centralne do zainwestowania większych środków w Polskę północną. Dzięki temu w latach 70. FPS Polmo pozyskała niemiecką licencję i produkowała skrzynie biegów na eksport. Tczewska Stocznia Rzeczna, po przejęciu części Stoczni Elbląskiej, rozpoczęła produkcje pogłębiarek, kutrów, barek i holowników, z których część była eksportowana do Holandii, Niemiec i Islandii. Kryzys lat 80. i coraz większe trudności materiałowe zahamowały rozwój tczewskiego przemysłu i zakładów uspołecznionych.

W 1975 roku zlikwidowano w Polsce powiaty, a w miastach powyżej 50 tys. mieszkańców wprowadzono system władzy opierający się na Miejskiej Radzie Narodowej i prezydencie jako organie wykonawczym i zarządzającym. Pierwszym prezydentem Tczewa po reformie administracji został Kazimierz Deja, a od 1977 do upadku PRL był nim Czesław Glinkowski. Za ich kadencji udało się ukończyć kilka ważnych inwestycji, jak budowa nowego ujęcia wody „Motława”, kotłowni „La Monte’a” oraz utworzenie w budynku dawnego sądu Miejskiej Biblioteki Publicznej.

Niewydolność systemu gospodarczego PRL i brak akceptacji dla polityki ówczesnych władz dały o sobie znać po raz kolejny w roku 1980. Przez Polskę przetoczyła się fala strajków. FPS Polmo jako pierwsza przyłączyła się do przełomowego strajku Stoczni Gdańskiej, którego efektem było powstanie „Solidarności”. Tczewska „Solidarność” aktywnie włączyła się w życie społeczne i polityczne miasta poprzez utworzenie Społecznej Rady Kultury i wejście w skład komisji Miejskiej Rady Narodowej. Stan wojenny wprowadzony w grudniu 1981 roku zakończył etap jawnej opozycji i część tczewskich działaczy, które nie została internowana, przeszła do działalności konspiracyjnej. Stan ten trwał do 1989 roku, kiedy to obrady Okrągłego Stołu i wybory do Sejmu Kontraktowego spowodowały upadek Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. Tczew rozpoczął nowy okres swoich dziejów, ale to już zupełnie inna historia…

SPONSORZY

 

yakUrząd Miejski Tczew  Spółdzielnia Pracy Usług Kominiarskicheaton

bstczew

PARTNERZY

 

tcz.pl logoNarodowe Archiwum CyfroweArchiwum Państwowe w Gdańskuu logo gazeta tczewska  emir 2

winieta pop  RGlogo-poziom bezfm Tetka TV PNGLOGO RT

 

 

 

fb2